Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Postaci historyczne - Czechy

Edvard Beneš (1884 – 1948) – czeski polityk, prezydent Czechosłowacji w latach 1935-1938 i w latach 1945-1948, prezydent na uchodźctwie w latach 1940-1945, minister spraw zagranicznych w latach 1918-1935. Najbliższy współpracownik i uczeń prezydenta Czechosłowacji Tomaša Garrigue'a Masarýka.

W polityce uaktywnił się po wybuchu I wojny światowej, przyczyniając się do utworzenia tzw. „Mafii” (Maffie), tajnego komitetu, mającego na celu koordynację działań i współpracę niepodległościowych środowisk krajowych z emigracyjnymi. We wrześniu 1915 wyjechał za granicę, dzięki czemu uniknął aresztowania, które spotkało kilku innych założycieli Mafii. Na uchodźctwie, razem z T. G. Masarýkiem i Słowakiem Milanem Štefánikiem, rozpoczął działania dyplomatyczne zmierzające do przekonania zachodnich polityków o konieczności stworzenia państwa czechosłowackiego.

W październiku 1918 r. został ministrem spraw zagranicznych utworzonego na emigracji tymczasowego rządu czechosłowackiego, wkrótce oficjalnie uznanego przez mocarstwa zachodnie. Funkcję tę pełnił do roku 1935 – najdłużej w międzywojennej Europie. Filarem jego koncepcji polityki zagranicznej był sojusz z Francją. Starał się także, poprzez ciągłe poszukiwanie kompromisów, działać aktywnie na forum Ligi Narodów i wzmacniać rolę tej organizacji. Przez kilka lat zasiadał w Radzie Ligi Narodów.

W grudniu 1935 r., po spowodowanej chorobą abdykacji T. G. Masarýka, Beneš został większością głosów parlamentu wybrany na prezydenta Republiki Czechosłowackiej. Jako głowa państwa musiał stawić czoła coraz gorszej sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej. W obliczu bardzo trudnego położenia Czechosłowacji (presja nazistowskich Niemiec i mniejszości Niemców Sudeckich, słowackie aspiracje niepodległościowe, naciski Anglii i Francji, chcących za wszelką cenę uniknąć wojny, presja Polski i Węgier w sprawie terenów zamieszkanych przez polską i węgierską mniejszość), Beneš zaakceptował we wrześniu 1938 r. dyktat monachijski i oddanie bez walki ok. 30% terytorium państwowego. Jego nadzieje na bliską wojnę, dzięki której Czechosłowacja mogłaby odzyskać utracone tereny okazały się płonne. 5 października 1938 r. ustąpił z urzędu i wkrótce wyjechał do Anglii.

Po agresji niemieckiej w marcu 1939 r. i utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw, Beneš zaczął działać na rzecz odzyskania niepodległości ojczyzny i stał się głównym przedstawicielem niepodległościowego ruchu czechosłowackiego na emigracji. 9 lipca 1940 został wybrany prezydentem władz Republiki na uchodźctwie, których głównymi celami dyplomatycznymi było uzyskanie deklaracji aliantów zachodnich unieważniającej Układ Monachijski oraz poprawne ułożenie stosunków z ZSRR i Polską (projekt konfederacji polsko-czechosłowackiej ze stycznia 1942 r.). Innym ważnym celem, który udało mu się zrealizować, było doprowadzenie do kompromisowego współdziałania dwóch głównych nurtów ruchu oporu w kraju: organizacji działających z ramienia rządu emigracyjnego i komunistów.

Po powrocie do kraju (lądowanie w Koszycach 3 kwietnia 1945 r.), Beneš pozostał prezydentem i patronował powstaniu i działaniom rządu Frontu Narodowego Czechów i Słowaków z udziałem wszystkich partii, łącznie z komunistami. W 1945 r. zostały wydane tzw. dekrety prezydenckie, którymi Beneš potwierdzał wolę działania rządu. Postanowiono w nich m.in. deportację z kraju ludności niemieckiej i węgierskiej, znacjonalizowano większość przemysłu, przeprowadzono reformę rolną i procesy karne osób kolaborujących w czasie wojny z Niemcami.

Ostatnimi ważnymi wydarzeniami politycznymi za kadencji Beneša było stopniowe przejmowanie monopolu władzy w Czechosłowacji przez komunistów. Beneš odegrał w tym procesie bierną rolę: 25 lutego 1948 przyjął dymisję wszystkich niekomunistycznych ministrów rządu, mianując nowych urzędników zgodnie z wolą komunistycznego premiera Klementa Gottwalda/ Decyzja ta ułatwiła wprowadzenie dyktatury komunistycznej (tzw. Zwycięski Luty, czes. Vitĕzný únor). Zanim złożył dymisję 4 czerwca 1948 r., starał się, bez powodzenia, hamować likwidację resztek systemu demokratycznego, odmawiając m. in. podpisania nowej konstytucji uchwalonej przez komunistów. Zmarł niedługo potem, 3 września 1948 r., w swojej willi w Sezimovo Ústí (obecnie kraj południowoczeski).

 

Bernard Bolzano (1781 – 1848) – czeski filozof, teolog i matematyk, ksiądz katolicki. W latach 1805 - 1819 r. wykładowca w katedrze filozofii religii na Uniwersytecie w Pradze. Został usunięty ze stanowiska kierownika katedry z powodu śmiałości poglądów, które głosił na wykładach i które spotkały się z represjami ze strony władz monarchii Habsburgów.

Bolzano sformułował oryginalną, nie opierającą się na etniczności, koncepcję narodu. W swojej teorii, inspirowanej filozofią Oświecenia, opiewał na pierwszym miejscu koncept ojczyzny, który stawiał ponad pojęciem narodu rozumianym jako wspólnota etniczna. Przynależność do ojczyzny powinna być, zdaniem filozofa, kwestią moralnej refleksji i świadomego wyboru.

Bolzano uważał się za czeskiego patriotę, uznając za swoją ojczyznę dwujęzyczną i dwunarodową, niemiecko – czeską Bohemię. W swojej wizji optował za powstaniem dwunarodowego państwa, w którym ludność czeska i niemiecka miałyby równe prawa i zgodnie współżyły w jednym organizmie politycznym. Niemców i Czechów określał jako „dwa narodowe plemiona Bohemii”. Ostro krytykował narodowy szowinizm i wywyższanie się Niemców nad ludność czeską. Był zwolennikiem zrównania praw językowych i politycznych obu grup oraz wzmożonej pracy w celu podniesienia z materialnego i kulturalnego zacofania mas ludowych, zwłaszcza czeskich.

Koncepcja Bolzano zawierała elementy demokratyczne, wolnościowe i postępowe. Wiara w postęp Bolzano nie uderzała jednak w jego duże poszanowanie tradycji i historii kraju i jego mieszkańców. W teorii opracowanej przez Bolzano ważny był także wymiar etyczny, wyrażający się przekonaniem o konieczności pracy dla dobra całej ludzkości, w celu ciągłego ulepszania samego siebie i organizacji społecznej.

 

Brzetysław I (czes. Břetislav I, ok. 10025 – 1055) – czeski książę z dynastii Przemyślidów, władca Czech w latach 1035 – 1055.

Był nieślubnym synem księcia Udalryka (Oldrzycha). W 1021 r. porwał, a wkrótce potem poślubił Judytę ze Schweinfurtu (czes. Jitka ze Svinibrodu), z którą miał pięciu synów. Prawdopodobnie w 1029 r. odzyskał Morawy, zajęte przez władcę Polski Bolesława Chrobrego ok. 1003-1004 r. i został ich zarządcą. W 1035 r., po śmierci ojca i rezygnacji z władzy swojego stryja Jaromira, został księciem Czech i złożył hołd lenny królowi niemieckiemu Konradowi.

W 1038 lub1039 r. najechał na ogarniętą kryzysem Polskę. Zdobył Kraków i Poznań, zajął Gniezno, skąd zrabował relikwie św. Wojciecha, jego brata Radzima Gaudentego i tzw. pięciu braci męczenników. Wracając do Czech prawdopodobnie zajął Śląsk lub jego część, którą dla Polski odzyskał Kazimierz Odnowiciel w 1050 r. W czasie wyprawy do Polski, wydał nad grobem św. Wojciecha tzw. Dekret Brzetysława, akt będący najstarszym czeskim dokumentem prawnym. Ustanowił w nim surowe kary za stosowanie przez ludność dawnych pogańskich praktyk, np. opuszczanie prawowitej żony i wchodzenia w związek z inną kobietą lub pracę w niedziele i święta.

W latach 1040 – 1041 toczył wojnę z królem niemieckim Henrykiem III, która zakończyła się oblężeniem Brzetysława w Pradze i hołdem lennym Brzetysława z Czech, Moraw i Śląska. W latach 40. XI wieku uczestniczył w wyprawach Henryka III na Węgry.

Przed śmiercią ustanowił zasadę o dziedziczeniu tronu przez najstarszego z synów władcy. Jego następcą na tronie Czech został jego syn Spitygniew II.

Nagrobek Brzetysława I znajduje się w katedrze św. Wita w Pradze, w Kaplicy Najświętszej Trójcy.

 

Alois Eliaš (1890 – 1942) – czeski polityk i wojskowy, premier rządu Protektoratu Czech i Moraw, uczestnik konspiracji antyniemieckiej, został aresztowany przez Niemców i zgładzony.

W czasie pierwszej wojny światowej, jako oficer armii austro-węgierskiej, na froncie wschodnim przeszedł na stronę rosyjską. Służył następnie w armii carskiej i w legionie czechosłowackim w Rosji oraz w armii francuskiej. Po powrocie do kraju brał udział w walkach z Polską o Śląsk Cieszyński i w walce przeciw wojskom Węgierskiej Republiki Rad na południu Słowacji.

W okresie międzywojennym studiował w Akademii Wojskowej w Paryżu. Został członkiem Sztabu Generalnego czeskiego wojska i przywódcą „Sokoła” – narodowego ruchu sportowego w Czechosłowacji. W 1936 r. Eliaš został awansowany do stopnia generała dywizji.

W 1938 r., po dyktacie monachijskim i przekształceniu państwa w Republikę Czecho-Słowacką, został ministrem komunikacji w rządzie Rudolfa Berana, którego politycznym zapleczem była Partia Jedności Narodowej (grupująca wszystkie partie oprócz komunistów i socjaldemokratów). W kwietniu 1939 r. został, z nominacji prezydenta Emila Háchy, pierwszym przewodniczącym rządu utworzonego miesiąc wcześniej Protektoratu Czech i Moraw. Jego nominacja została dokonana przy potajemnej akceptacji znajdującego się na emigracji lidera czeskiego ruchu niepodległościowego Edvarda Beneŝa. Jako przewodniczący rządu współpracował z ruchem oporu i zwalczał postawy kolaboracji z Niemcami (m.in. otruł proniemieckiego dziennikarza Lažnovskiego, wydarzenie znane jako „afera kanapkowa”). Funkcję prezesa gabinetu pełnił do jesieni 1941 r., kiedy został aresztowany (27 września 1941 r.) i skazany na śmierć. Rozstrzelano go 19 czerwca praskich Kobylisach, w ramach represji za zamach na protektora Czech i Moraw, Reinharda Heydricha.

 

Václav Havel (ur. 1936) – czeski polityk, dramaturg, pisarz i publicysta. Przed 1989 r. jeden z głównych działaczy czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej, jeden z założycieli opozycyjnej Karty 77,  prezydent Czechosłowacji w latach 1989-1992 oraz Republiki Czeskiej w latach 1993 – 2993.,Z powodu działalności antykomunistycznej był wielokrotnie aresztowany, spędził w więzieniach w ponad 4 lata.

Działał w Związku Pisarzy Czechosłowackich (ZPCz), należał do Rady Redakcyjnej wydawanego przez ZPCz literackiego miesięcznika Tvař. W marcu 1968 r. wraz ze 150 innymi pisarzami i pracownikami kultury sygnował list otwarty do Komunistycznej Partii Czechosłowacji (KPCz), poruszający kwestię demokratyzacji kraju. Latem tego roku włączył się do protestów przeciw inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację. W sierpniu 1969 r., w pierwszą rocznicę inwazji, brał udział w redagowaniu i podpisał odezwę „Dziesięć punktów”, wyrażającą sprzeciw wobec ówczesnej polityki władz…

Był jednym z założycieli i jednym z trzech pierwszych rzeczników Karty 77 (obok Jana Patočki i Jiřiego Hájka). W kwietniu 1978 r. uczestniczył w powołaniu Komitetu Obrony Niesprawiedliwie Prześladowanych (czes. Výbor na obranu nespravedlivĕ stíhaných – VONS), organizacji stawiającej sobie za cel obserwowanie represji i pomoc ofiarom reżimu. Za działania w ramach Karty 77 i VONS, został aresztowany i w październiku 1979 r. skazany na 4,5 roku więzienia. Z powodu złego stanu zdrowia, wykonywanie kary wstrzymano w lutym 1983 r.

W latach 80. Havel ciągle aktywnie działał w opozycji. Był autorem, m.in., eseju „Słowo o słowie” oraz współautorem deklaracji „Kilka zdań”, opublikowanych w czerwcu 1989 r. Pod tym drugim dokumentem, w którym wzywano władze do podjęcia dialogu ze społeczeństwem i żądano demokratyzacji, podpisało się kilkadziesiąt tysięcy obywateli Czechosłowacji. Ostatni raz został uwięziony w styczniu 1989 r., wyszedł na wolność w maju. Następnie był główną postacią utworzonego w listopadzie 1989 r. Forum Obywatelskiego (czes. Občanské Forum), ciała wokół którego skupiły się główne siły opozycji, i z którym władze rozpoczęły negocjacje dotyczące zmian ustrojowych. 29 grudnia 1989 r. został wybrany przez Zgromadzenie Federalne pierwszym niekomunistycznym prezydentem po 1948 r. Jego ponowny wybór miał miejsce po pierwszyh wolnych wyborach, w lipcu 1990 r. Havel zrezygnował jednak z funkcji prezydenta dwa lata później, protestując w ten sposób przeciw podziałowi Czechosłowacji.

Na fotel prezydencki powrócił na początku 1993 r., kiedy, decyzją Izby Poselskiej, został przywódcą Republiki Czeskiej. Ponownie wybrany w 1998 r., funkcję tę pełnił przez dwie pięcioletnie kadencje, do 2003 r. Jako prezydent Czech prowadził politykę integracji ze strukturami europejskimi, ulepszania stosunków z Niemcami i sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi. W polityce wewnętrznej popadł w konflikt z Vaclavem Klausem, liderem ODS i premierem w latach. Po zakończeniu drugiej kadencji Havel wycofał się z życia publicznego. Obecnie rzadko komentuje bieżące wydarzenia polityczne.

Dorobek literacki Václava Havla to opnad 20 sztuk teatralnych, kilka esejów i zbiorów poezji. Jego ostatnim dziełem była adaptacja sztuki „Odejścia” (czes. Odcházení) do formatu filmowego. Premiera filmu o tym samym tytule odbyła się 22 marca 2011 r.

 

Jan Hus (ok. 1371 – 1415) – czeski duchowny i reformator religijny, profesor Uniwersytetu w Pradze, prekursor ruchu husyckiego, uznany za heretyka i spalony na stosie na soborze w Konstancji.

W młodości studiował na Uniwersytecie Praskim. Od 1402 r. był kaznodzieją w Kaplicy Betlejemskiej w Pradze, gdzie głosił swoje bardzo krytyczne wobec hierarchii kościelnej tezy.

W swojej nauce Hus nawiązywał do kazań Jana Milicza z Kromieryża  i do idei Anglika Johna Wycliffa, wzywającego Kościół do powrotu do ideałów wspólnoty pierwszych chrześcijan. Oskarżał kler o nadużycia, potępiał handel odpustami, głosił prawo do przyjmowania komunii pod dwiema postaciami. Swoją nauką wzbudzał wrogość wielu dostojników kościelnych, którzy oskarżali go o głoszenie herezji. W 1408 r. Hus i jego zwolennicy popadli w otwarty konflikt z arcybiskupem praskim Zbynkiem Zajícem z Hazmburka. W 1410 r. arcybiskup przeklął Husa, wkrótce spadła na niego również klątwa papieska. W swoich wysiłkach reformatorskich, Hus działał początkowo w sojusz z królem Wacławem IV, czego efektem był m.in. Dekret Kutnohorski z 1409 r., mówiący o ograniczeniu przywilejów Niemców na Uniwersytecie Karola w Pradze. W1412 r. nastąpiło jednak zerwanie husytów z obozem króla, na skutek pozwolenia monarchy na dalszy handel odpustami. W tym samym roku, po napaści przeciwników Husa na Kaplicę Betlejemską, opuścił on Pragę i udał się na południe Czech, gdzie głosił kazania i pisał swoje najważniejsze dzieła.

Oprócz postulatów religijnych, nauka Husa zawierała elementy narodowe. Hus opowiadał się między innymi za pierwszeństwem Czechów przed Niemcami w urzędach państwowych i kościelnych. Był inicjatorem, wydanego w 1409 r. przez króla Wacława IV dekretu z Kutnej Hory. Husa uważa się także za autora pierwszej gramatyki czeskiej, napisanej po łacinie Ortographia Bohemica. Dzieło to, wprowadzało do czeszczyzny, w miejsce dwuznaków, znaki diakrytyczne, które zakorzeniły się w języku czeskim na trwałe i przedostały się do innych języków słowiańskich. Według niektórych badaczy, wprowadzenie znaków diakrytycznych było działaniem celowym, zmierzającym do większego odróżnienia języka czeskiego od niemieckiego

W 1415 r. Hus udał się na Sobór w Konstancji (1414-1418), aby bronić swoich tez. Mimo listu żelaznego, w który wyposażył go król węgierski i niemiecki Zygmunt Luksemburczyk, Hus został aresztowany, osądzony i, 6 lipca 1415 r., spalony na stosie.  Jego śmierć wywołała wzburzenie w Czechach, gdzie wkrótce wybuchł bunt przeciw hierarchii kościoła katolickiego, który zapoczątkował wojny husyckie.

Dzień śmierci Husa – 6 lipca – jest w Czechach świętem państwowym.

 

Jan Amos Komenský (pol. Komeniusz łac. Comenius, 1592 – 1670) – czeski pedagog, myśliciel, nauczyciel i pisarz, biskup wspólnoty Braci Czeskich. Prekursor nowoczesnej pedagogiki. Żył, pracował i tworzył w wielu europejskich krajach: w Czechach, Szwecji, Polsce, Anglii, Niderlandach, Siedmiogrodzie i na Węgrzech.

Komeniusz urodził się w południowo-wschodniej części Moraw, pochodził z rodziny o nazwisku Szeges, która przybyła do Czech z terytorium Węgier. W latach 1611-1614 studiował na kalwińskich uniwersytetach w Herborn i Heidelbergu. W 1616 r. został duchownym, a dwa lata później podjął się kierowania zborem Braci Czeskich w mieście Fulnek. W 1628 r. wyemigrował do Leszna, największego, ponad 10.000-tysięcznego ośrodka protestanckiego w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, gdzie mieszkał, z przerwami na podróże, do 1656 r. Mając nadzieję na poprawę sytuacji czeskich protestantów, opowiedział się za wkraczającym do Polski w 1655 r. królem Szwecji Karolem Gustawem. Wraz z większością współwyznawców opuścił Leszno z wojskami szwedzkimi w 1656 r. W pożarze miasta, podpalonym i splądrowanym przez polskich partyzantów spłonął dom Comeniusa i większość jego manuskryptów. Po tych wydarzeniach Komenský udał się do Amsterdamu, gdzie spędził ostatnie 14 lat życia i wydał ponad 60 pism.

Był ostatnim biskupem Wspólnoty Braci Czeskich (od 1648 r.) i najwybitniejszym przedstawicielem protestanckich emigrantów, którzy opuścili Czechy po bitwie pod Białą Górą (1620). Po niepomyślnym dla czeskich protestantów zakończeniu Wojny Trzydziestoletniej próbował zaktywizować siły zdolne do dalszej walki przeciw Habsburgom. Apelował i starał się przekonać do walki z Austrią Jerzego II Rakoczego, Oliviera Cromwella, Karola Gustawa i Ludwika XIV. W latach 50. XVII wieku działał na rzecz utworzenia antyhabsburskiej, angielsko-szwedzko-transylwańskiej koalicji i militarnego wystąpienia przeciw Austrii czeskich emigrantów.

Oprócz dzieł, poprzez które angażował się w bieżącą politykę (m. in. Panegiricus Carlo Gustavo, wyrażający nadzieje na rządy w Polsce Karola Gustawa i poprawę sytuacji protestantów) i przedstawiał swoją wizję państwa i polityki, napisał wiele prac poświęconych kształceniu i pedagogice (m.in. Didactica Magna z 1631 r.). W dziedzinie pedagogiki pracował nad ideą pansofii – uniwersalnej nauki, obejmującej wszystkie obszary ludzkiej wiedzy. Dzięki pracom poświęconym nauczaniu oraz swojej wieloletniej pracy pedagoga i reformatora szkolnictwa, jest uznawany za prekursora nowoczesnej edukacji. Jego nazwiskiem określono jeden z programów Unii Europejskiej, mający na celu promocję kształcenia zawodowego i uczenia się przez całe życie.

Myśl polityczna Comeniusa miała w dużej mierze charakter utopijny: pozostawała pod wpływem prądu zwanego millenaryzmem, opierającego się na wierze, że zbliża się koniec szóstego tysiąclecia od stworzenia świata, po którym nastąpi ponowne przyjście Chrystusa. Wychodząc od tego założenia, Komenský głosił, że obowiązkiem człowieka jest przygotowanie przyjścia Chrystusa poprzez uniwersalne i idące z duchem postępu zreformowanie nauki, religii i polityki. Reforma społeczna powinna skutkować naprawą człowieka i całej wspólnoty ludzkiej. Comenius występował również przeciw sposobowi uprawiania polityki wywodzącemu się z filozofii Machiavellego, opartemu na podstępie i idei wyższej racji. Takiemu działaniu przeciwstawiał politykę mającą za cel dobro powszechne i pokój miedzy ludźmi (politia caelestis).

W czerwcu 1919 r. parlament czechosłowacki uchwalił utworzenie w Bratysławie uniwersytetu imienia Jana Amosa Komenský' ego. W nawiązaniu do nazwy uniwersytetu i jego patrona, mianem „Comenia” została nazwana planetoida odkryta w sierpniu 1997 r. przez słowackich astronomów, pracujących w obserwatorium Modra, należącym do uniwersytetu.

 

Tomaš Garrigue Masarýk (1850 – 1937) czeski polityk, filozof i socjolog. Prezydent Czechosłowacji w latach 1920 – 1935. W latach 1891-1893 i 1907-1914 poseł w austriackim parlamencie – Reichsracie (najpierw z ramienia Partii Młodoczeskiej, następnie jako reprezentant Partii Realistów, której był założycielem). Od 1897 r. profesor na Uniwersytecie Karola w Pradze. Uznawany za głównego autora odzyskania przez Czechy niepodległości w 1918 r i utworzenia Republiki Czechosłowackiej.

Masarýk zaczął być szerzej rozpoznawany w Europie w 1899, kiedy wziął aktywny udział w tzw. aferze Hilsnera, broniąc Leopolda Hilsnera, oskarżonego o mord rytualny Żyda (tzw. hilsneriada). Jego rolę w tym wydarzeniu porównuje się do roli, jaką Emil Zola odegrał w tzw. aferze Dreyfusa we Francji.

W pierwszym etapie swojej działalności politycznej Masarýk był zwolennikiem współpracy z monarchią Habsburgów w celu przeforsowania koncepcji  państwa federalnego, które miałoby zastąpić dualistyczną monarchię. austrowęg ierską. W ten sposób opowiedział się za wizją Františka Palackýego, w której państwo czeskie było jednym z równoprawnych politycznych podmiotów demokratycznej federacji wielonarodowej monarchii.

Od początku XX wieku, rozczarowany konserwatyzmem rządu i sojuszem Austro-Węgier z Niemcami, zaczął zmieniać poglądy i krytykować system rządów w monarchii. Najpóźniej z początkiem I wojny światowej stał się zwolennikiem pełnej niepodległości Czech. W grudniu 1914 r. wyemigrował z kraju, rozpoczynając kilkuletnią wzmożoną działalność w celu przekonania decydentów w państwach Ententy o konieczności ustanowienia niepodległości nie tylko Czech ale również połączonego z nimi państwa słowackiego. Działał wspólnie z, m. in., Edvardem Benešem i Słowakiem Milanem Štefánikiem. Ich dyplomatyczne starania zwieńczył pełen sukces: zgoda państw zachodnich na powstanie niepodległej Czechosłowacji. Nieco wcześniej, w październiku 1918 r., Masarýk został premierem i ministrem finansów utworzonego na emigracji tymczasowego rządu czechosłowackiego, wkrótce uznanego przez mocarstwa zachodnie.

Wybrany po raz pierwszy przez Zgromadzenie Narodowe na urząd prezydenta Republiki 14 listopada 1918 r., w latach międzywojennych Masarýk, wraz ze swoim obozem politycznym zwanym „Zamkiem”, był postacią stabilizującą scenę polityczną w Czechosłowacji, rozjemcą sporów między politykami i jednym z głównych filarów czechosłowackiej demokracji. Jego wybór na urząd prezydenta przez parlament miał miejsce jeszcze trzykrotnie. Cieszył się dużą sympatią społeczeństwa, które nazywało go „starszym panem” oraz „tatusiem” (czes. tatíček).

Był zwolennikiem zgodnego współżycia Czechów i Słowaków z mniejszościami narodowymi. Doprowadził między innymi do udziału posłów mniejszości niemieckiej w koalicji rządowej. W stosunkach z narodem słowackim opowiadał się za scentralizowanym modelem państwa i przeciw koncepcjom słowackiej autonomii. W polityce zagranicznej Czechosłowacji był zwolennikiem współpracy z demokratycznymi państwami z Europy zachodniej, zwłaszcza z Francją oraz oparcia się na działaniach Ligi Narodów. Potępiał rewolucję bolszewicką i miał nadzieję na zmiany demokratyczne w Rosji.

W grudniu 1935 r. abdykował z urzędu prezydenta z powodu choroby, a jego następcą wybrano E. Beneša. Zmarł 14 września 1937 r. w Lánach, w Kraju Środkowoczeskim.

Filozofia i myśl polityczna

Na koncepcje filozoficzno-polityczne Masarýka wpływ miały takie prądy filozoficzne jak krytycyzm Hume’a i pozytywizmu Comte’a. Na przełomie XIX i XX wieku zaznaczyła się w nich również filozofia Kanta. Głównym elementem myśli Masarýka był demokratyzm połączony z humanizmem i nie stroniący od wymiaru etycznego i religijnego. Aspekt etyczny koncepcji Masarýka odzwierciedlały hasła: „Prawda zwycięży” (odziedziczona po Janie Husie dewiza międzywojennej Republiki Czechosłowackiej, umieszczona na proporcu prezydenckim) oraz: „Jezus, nie Cezar”. W praktyce, zwłaszcza w czasie dyplomatycznych starań z okresu I wojny światowej, Masarýk udowodnił jednak, że nie obce są mu także pragmatyczne metody działania.

Ważnym punktem teorii Masarýka była koncepcja ewolucjonizmu społecznego. Społeczeństwo powinno się wg niego zmieniać w kierunku dojrzałości duchowej. Innym często spotykanym w pismach Masarýka motywem jest dualistyczne poszukiwanie sprzecznych prądów w historii. Sprzeczności takie były dowodem walki sił postępowych z reakcją. Przytaczany często przykład to konflikt reformacji religijnej i protestantyzmu (postęp) z katolicyzmem i kontrreformacją (reakcja).

W pewnych punktach swojej filozofii Masarýk zbliżał się także do marksizmu, akcentując problemy socjalne i krytykując burżuazyjny konsumeryzm. Nie wykluczał także walki rewolucyjnej o poprawę systemu politycznego, uważał jednak, że rewolucję w imię zmian politycznych powinna poprzedzać rewolucja duchowa społeczeństwa. Jako zwolennik aktywnego i uduchowionego indywidualizmu odrzucał jednak marksistowski materializm i kolektywizm.

 

Alfons Mucha (1860 – 1939) – czeski artysta, malarz, dekorator i grafik, współtwórca i jeden z najwybitniejszych przedstawicieli secesji (czes. secese), autor licznych obrazów, plakatów i rysunków, tworzył i mieszkał w Pradze, Paryżu i Stanach Zjednoczonych.

W młodości studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium i w Académie Julian w Paryżu. Początkowo pracował jako malarz dekoracji teatralnych. Stał się znany szerszej publiczności dzięki zaprojektowaniu w 1894 r. posteru dla słynnej francuskiej aktorki Sary Bernhardt, którym zapoczątkował nowy styl – secesję.

W roku 1910, po powrocie z Paryża do Pragi, rozpoczął malowanie cyklu 20 obrazów przedstawiających historię Słowian, tzw. Epopei słowiańskiej (czes. Slovanská epopej). W 1918 r. zaprojektował znaczki pocztowe i banknoty niedawno utworzonej Republiki Czechosłowackiej.

W 1939 r., po utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw, był jednym z pierwszych aresztowanych przez Gestapo. Pobyt w więzieniu wpłynął negatywnie na jego stan zdrowia. Po zwolnieniu, Mucha zmarł 14 lipca 1939 r. Został pochowany na Cmentarzu Wyszehradzkim w Pradze.

Muzeum Alfonsa Muchy znajduje się w Pradze, na ulicy Pańskiej 7.

 

František Palacký (1798 – 1876) – czeski historiograf, polityk i pisarz, jeden z najważniejszych działaczy czeskiego odrodzenia narodowego w XIX w, należący do tzw. budzicieli narodu, nazywany przez Czechów „ojcem narodu”.

W młodości studiował w ewangelickiej szkole w Trenczynie i  Liceum w Bratysławie (wówczas Preszburg). Szczególnie intersował się nauką historii i języków, których z czasem opanował ponad 10. Po przybyciu do Pragi w 1823 r. rozpoczął pracę dla hrabiego Kaspara von Sternberga, austriackiego naukowca (m.in. mineraloga i botanika), miłośnika historii Czech i współzałożyciela Czeskiego Muzeum Narodowego. Palacký  od 1825 r. pisywał dla „Dziennika Czeskiego Muzeum”, a wkrótce stał się archiwistą hrabiego von Sternberga. Utrzymywał w tym czasie kontakty z innymi czeskimi działaczami narodowymi, m.in. z Pavlem Šafařikiem, Jozefem Jungmannem i Janem Dobrovským.

Był jednym z twórców Macierzy Czeskiej (Matice česká), która powstała w 1831 r. i przybrała formę wydawnictwa i czeskiej organizacji kulturalno-oświatowej. W 1832 r. rozpoczęła się publikacja jego największego dzieła: „Dziejów narodu czeskiego”, początkowo wydawanego po niemiecku jako Geschichte von Böhmen i okrojonego przez cenzurę. Od 1848 r. „Dzieje” zaczęły być wydawane w pełniejszej i rozszerzonej, czeskiej wersji pod tytułem Dějiny národu českého v Čechách a v Moravě.

W marcu 1843 r. dawał odczyty dla arystokratów – członków ziemskiego sejmu czeskiego, na temat uprawnień i działań sejmów czeskich po 1627 r. Pisał opracowania  o charakterze prawno-historycznym dla przywódców ruchu na rzecz większych uprawnień sejmu w ramach monarchii Habsburgów.

Podczas Wiosny Ludów w 1848 r. działał w ramach Komitetu Świętego Wacława, reprezentującego czeskich działaczy liberalnych i narodowych. Był przewodniczącym Zjazdu Słowiańskiego w Pradze 2-12 czerwca 1848 r. Odrzucił zaproszenie na wstępne obrady parlamentu krajów niemieckich we Frankfurcie nad Menem, przygotowującego powołanie ogólnoniemieckiego parlamentu, argumentując, że jest Czechem w sensie narodowym, a nie terytorialnym. Został wybrany do sejmu w Kromieryżu, w którym występował jako zwolennik idei federalnej monarchii Habsburgów.

Po porażce rewolucji 1848 r. Palacký wycofał się na jakiś czas z działalności politycznej, powracając do niej w latach 60. XIX wieku. W latach 1861 – 1872 był posłem czeskiego sejmu ziemskiego, w którym reprezentował Partię Staroczeską. Był zwolennikiem pasywnego oporu wobec władz. Od 1863 r. razem z innymi posłami partii przeszedł do tzw. pasywnej opozycji.

Chciał oprzeć program narodowy na bogactwie tradycji i dziedzictwa historycznego Czech, podkreślając istnienie nigdy niewygasłych praw Korony Czeskiej. Podkreślał duchowe dziedzictwo husytyzmu i jego znaczenie w walce o wolność nie tylko Czechow, ale wszystkich społeczeństw.

Ponieważ zaliczał Czechy do małych narodów europejskich, uzależnionych od polityki narodów dużych, czyli w tej części Europy Niemiec i Rosji, wysuwał jako rozwiązanie koncepcję współpracy mniejszych państw środkowoeuropejskich. Był zwolennikiem oparcia tej współpracy na monarchii Habsburgów, którą powinno się zdaniem Palackýego zreformować nadając jej charakter federacji. Niezbędność takiej koncepcji współistnienia małych narodów odzwierciedla się w słynnej maksymie Palackýego, która w skrócie brzmiała: „Gdyby Austria nie istniała, w interesie Europy należałoby ją ustanowić”. Tę strategię usiłowano realizować w okresie międzywojennym, kiedy, po upadku Austro-Węgier, politycy czechosłowaccy działali aktywnie na arenie międzynarodowej w celu zbliżenia się do ideału federalistycznego poprzez wspieranie idei współpracy międzynarodowej w ramach Ligi Narodów i tworzenie sojuszy z państwami o podobnych rozmiarach i położeniu geopolitycznym (tzw. „mała Ententa”, w praktyce skierowana głównie przeciw rewanżyzmowi Węgier).

W 1850 r. został przewodniczącym Komitetu Budowy Czeskiego Teatru Narodowego, a 18 lat później wmurował kamień węgielny pod budowę Teatru Narodowego.  W 1872 r. wycofał się z życia politycznego. Zmarł w Pradze w 1876 r. Imię Františka Palacký’ego nosi Uniwersytet w Ołomuńcu.

 

Przemysł Ottokar II (Přemysl Otakar II) (ok. 1233 1278) – w latach 1253 – 1278 władca Czech z dynastii Przemyślidów, twórca wielkiej ekspansji Królestwa Czech na południe.

Po śmierci swojego starszego brata Władysława Przemysł przejął jego władztwo na Morawach. Został koronowany królem Czech w 1247 r., jeszcze za życia swojego ojca – Wacława I. Wkrótce popadł z ojcem w konflikt, w wyniku którego został pokonany i uwięziony. Ostatecznie doszło jednak do ugody i powrotu Przemysła na Morawy.

W 1251 r. zaangażował się w walkę o dziedzictwo rodu Babenbergów. Po śmierci ostatniego przedstawiciela rodu, Fryderyka II Bitnego, opanował tron austriacki i poślubił Małgorzatę, znacznie starszą od siebie siostrę Fryderyka. W ten sposób zaczęła się długoletnia rywalizacja Przemysła o księstwa Austrii, Styrii i Karyntii z władcami Węgier i Bawarii. W 1253 r., po śmierci Wacława I, Przemysł został jedynym władcą Czech. Rok później wziął udział w wyprawie krzyżowej przeciw pogańskim Prusom. Na jego cześć nazwano wówczas nowo założony krzyżacki zamek – Królewiec. Na terenach pruskich próbował, bez powodzenia, stworzyć czeskie lenno.

Dzięki zwycięstwu nad królem Węgier Belą IV w 1260 r. pod Kressenbrunn, opanował całą Austrię oraz Styrię. Następnie zawładnął Karyntią, częścią Krainy i patriarchatem Akwilei, przez co uzyskał dostęp do Adriatyku. W 1266 r. zajął również ziemię chebską (czes. Chebsko, niem. Egerland). Dzięki wzrostowi znaczenia Czech, Przemysł Ottokar II rozpoczął starania o koronę cesarską, przegrał jednak rywalizację z Rudolfem Habsburgiem, który, wspierany przez większość niemieckich książąt, został wybrany w 1273 r. na króla rzymskiego. Wkrótce między oboma władcami rozgorzał konflikt o niedawno opanowane przez Przemysła Austrię, Styrię i Karyntię.

W 1276 r., po wybuchu powstania baronów czeskich z rodu Witkowiczów, Przemysł musiał zaangażować się wewnątrz Czech i, na mocy traktatu wiedeńskiego, stracił na rzecz Rudolfa nabytki austriackie oraz Cheb. Próbując je odzyskać, został pokonany w bitwie pod Suchymi Krutami (czes. Moravské Pole,  niem. Dürnkrut) w 1278 r., w której sam poległ, a Czechy ostatecznie utraciły wcześniej podbite tereny.

 

Źródło: Wikipedia / "Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów", Mariusz Surosz, wyd. WAB / inne

Zdjęcie na dziś

Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)
Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)

Czy wiesz, że...

  • w szeregach słynnego polskiego dywizjonu myśliwskiego 303 walczył jeden z najskuteczniejszych alianckich pilotów bitwy o Anglię, odznaczony m.in. orderem Virtuti Militari, Czech Josef František (1914-1940)?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...