Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Kuchnia, charakterystyka - Czechy

KUCHNIA CZESKA

Istotę swojej kuchni Czesi streszczają w trzech słowach opisujących najpopularniejsze czeskie danie: wieprzowina, knedle, kapusta (vepřo, knedlo, zelo). Ale to nie jedyne oblicze czeskiej kuchni. Oto krótka charakterystyka czeskich kulinariów.

Kuchnia czeska zawiera sobie dziedzictwo kulinarne ziem czeskich oraz istotne wpływy kulinarnego dziedzictwa niemieckiego okręgu kulturowego, co związane jest z historią Czech, które od średniowiecza związane były z Cesarstwem Rzymskim Narodu Niemieckiego (za panowania Przemyślidów i Luksemburgów), a później z monarchią austriacką (za panowania Habsburgów). Jak więc można się spodziewać jest to kuchnia dość ciężka, ale za to sycąca. Na pewno nie jest jednak nieurozmaicona.

Do najchętniej spożywanych przekąsek należy smažený sýr w housce (smażony na głębokim tłuszczu panierowany żółty ser podawany w bułce, z dodatkiem majonezu), párek w rohliku (w mniej lub bardziej literackiej polszczyźnie zwany hot-dogiem). Bardziej tradycyjne i równie popularne przekąski do marynovaný (nakládaný) hermelín (marynowany w oliwie z ziołami ser pleśniowy), utopence (marynowane w occie serdelki, po polsku..."topielce") i pražská áunka (słynna w Czechach praska szynka) oraz tlačenka (salceson). Bardzo ciekawym elementem czeskiego krajobrazu kulinarnego są też chlebičky, niewielkie kanapki z bardzo różnorodnymi dodatkami, sprzedawane w wyspecjalizowanych sklepach. Inną lubianą przez Czechów przekąską są topinky, czyli smażone na oleju lub maśle kromki chleba, natarte czosnkiem, podawane z różnorodnymi dodatkami (ser, szynka, omlet...). Najbardziej klasyczną z topinek jest chyba topinka švejkovská, czyli z sadzonym jajkiem, plastrem szynki i startym serem. A jeśli mowa o serze, to koniecznie trzeba przywołać słynne serki ołomunieckie (olomoucké tvarůžky). Na pewno zachwycą  wszystkich tych, którzy gustują w serach charakteryzujących się  intensywnym smakiem i zapachem. Serki to żelazny punkt programu dla szukających mocnych kulinarnych wrażeń. Na wzmiankę zasługuje także czeska nowinka kulinarna, zaliczana do tzw. zdrowej żywności, czyli šmakoun. Przygotowywany jest z ugotowanych i sprasowanych białek jaj, według sposobu opracowanego przez producenta, jedną z praskich firm zajmujących się produkcją zdrowej żywności. Šmakoun wyglądem i konsystencją przypomina ser mozarella, a z racji tego, że zawiera bardzo dużo białka, może być, według niektórych, stosowany jako zamiennik mięsa lub uzupełnienie diety ubogiej w mięso.

Pośród zup największym wzięciem wśród Czechów cieszą się, lubiane także w Polsce flaczki (dršťková polévka), a także zupy ziemniaczana (bramboračka), czosnkowa (česneková) czy pomidorowa (rajská). Bardzo ciekawą czeską zupą, charakterystyczną tylko dla kuchni południowych Czech, jest kulajda. Przygotowuje się ją m.in. ze śmietany, jajek, ziemniaków i grzybów.

Jeśli idzie o bardziej treściwe dania, to Czesi, nie bez autoironii, opisują ten fragment swego dziedzictwa kulinarnego trzema następującymi słowami: vepřo, knedlo, zelo. Oznacza to, że podręcznikowy czeski obiad składa się z pieczonej wieprzowiny, knedli (bułczanych lub, mniej popularnych, ziemniaczanych) i zasmażanej kapusty (białej lub czerwonej). Nie dziwi więc, że poczesne miejsce wśród najpopularniejszych czeskich dań zajmuje vepřová pečeně s knedlíky a zelím (pieczeń wieprzowa z knedlami i zasmażaną kapustą). Innym popularnym daniem jest svíčková na smetaně, czyli polędwica wieprzowa w zawiesistym śmietanowym sosie. Naturalnie z knedlikami. Chętnie jadane są również różne warianty gulaszu (mięsnej potrawki na Węgrzech znanej jako pörkölt; dla Węgrów bowiem gulasz to gęsta zupa z mięsa i warzyw, a nie mięsna potrawka), podawane oczywiście z knedlami czy vepřové koleno, a więc golonka, podawana z kapustą i chrzanem. Lubianym daniem są także bramboraky, czyli placki ziemniaczane, podawane zarówno na słono (np. z gulaszem), jak i na słodko. Często przyrządza się też smaženicę, czyli jajecznicę z usmażonymi z dodatkiem cebuli grzybami (najczęściej z prawdziwkami, czasami z kurkami), obficie przyprawioną kminkiem, jedną z ulubionych przypraw w Czechach. 

Co do słodkości, to kuchnia czeska oferuje duży ich wybór. Typowym czeskim (i słowackim) deserem jest žemlovka, rodzaj zapiekanki przygotowywanej z namoczonego w mleku z cukrem białego pieczywa przekładanego startymi jabłkami lub gruszkami i pieczonej w piekarniku. Innym typowym czeskim deserem są škubánky, czyli kluski ziemniaczane posypane cukrem i makiem oraz polane stopionym masłem. Czesi chętnie jadają także palačinky (czyli naleśniki) z różnymi słodkimi, najczęściej owocowymi, nadzieniami. Popularnym deserem są też np. knedle ze śliwkami. Do najbardziej tradycyjnych słodyczy należą także słynne pierniki z Pardubic (pardubické perníčky; można śmiało powiedzieć, że pod względem piernikowym, Pardubice to czeski Toruń), a także lázeňské oplátky, czyli okrągłe wafle przekładane kremami o różnych smakach (czekoladowy, waniliowy, orzechowy itp.), sprzedawane głównie w czeskich uzdrowiskach, takich jak Mariańskie Łaźnie czy Karlowe Wary. Koniecznie wspomnieć należy o kolejnej typowo czeskiej specjalności, którą są  hořické trubičky. To bardzo cienkie, zwijane w rolki wafelki łączone stopionym masłem i miodem, i obsypane cynamonem, tłuczonymi migdałami i orzechami oraz innymi dodatkami. Prawdzie hořické trubičky wyrabia się jedynie w położonym w północnych Czechach, niedaleko granicy z Polską, w kraju hradeckim, mieście Hořice v Podkrkonoší. Według legendy deser ten powstał we Francji najprawdopodobniej jeszcze w XVI. lub XVII. wieku, a jego sekret zdradził jednej z hořickich gospodyń osobisty kucharz cesarza Napoleona podczas odwrotu z Rosji zimą 1812 roku. Warto spróbować także bardzo popularnego ciastka o nazwie rakvička, czyli... trumienka. Jest to podłużne, niewielkie ciastko z lekkiego ciasta z żółtek, cukru i mąki, podawane z bitą śmietaną. Na uwagę zasługują również frgale (duże, okrągłe ciastka pokryte kilkoma rodzajami marmolady, makiem i bakaliami, które trafiły ponoć do kuchni czeskiej z kuchni wołoskiej). Bardzo chętnie jadane są także wszelkiego rodzaju buchty (drożdżówki z marmoladą, serem, makiem....)  oraz tatranky, wymyślone w 1945 wafle w czekoladzie. Lubianymi deserami są również kremrole (rurki z kremem), jablečný závin (strudel jabłkowy – wpływ kuchni austriackiej) czy koblihy (pączki). Po słodycze Czesi sięgają szczególnie chętnie podczas Bożego Narodzenia, gdy przygotowuje się tzw. vánocní cukroví, kruche ciastka pokryte różnokolorowym lukrem, z dodatkiem marmolad, maku i bakalii, a którym nadaje się przeróżne kształty (choinki, gwiazdy betlejemskie, kwiaty, grzyby...).

Co tyczy się napojów, to pisząc o Czechach należy przede wszystkim wspomnieć o piwie. Wszak Czesi to najwięksi piwosze na świecie. Wypijają rocznie około 160 litrów złocistego trunku w przeliczeniu na jednego mieszkańca, zostawiając w tyle m.in. Irlandczyków (ok. 140 litrów), Niemców i Austriaków (ok. 115 litrów), a także Słowaków czy Polaków (wypijających odpowiednio po ok. 90 i 80 litrów piwa rocznie w przeliczeniu na jednego mieszkańca). Do najbardziej znanych czeskich piw należą znane za granicą Plzeňský Prazdroj (Pilsner Urquell), Budějovický Budvar (Budweiser Budvar), a także Velkopovický Kozel, Staropramen czy Gambrinus. Prawie każdy czeski browar, a są ich w Czechach setki, o ile nie tysiące, produkuje kilka rodzajów piw. Najbardziej podstawowy podział, to ten na piwa jasne (svetlé) i ciemne (tmavé). Amatorów znajduje także mieszanka obu rodzajów piw (řezané).

Czesi nie żyją jednak samym piwem. Do popularnych trunków należy ziołowy likier typu bitter Becherovka, jałowcowa borovička (produkowana głównie na Słowacji), oraz śliwowica, a także destylaty z czereśni czy brzoskwiń. Czechy to także jeden z niewielu na świecie producentów absyntu, aczkolwiek jest wielce wątpliwym czy produkowane dziś, nie tylko w Czechach, absynty mają cokolwiek, poza kolorem, wspólnego z owianą złą sławą „zieloną wróżką”, tak chętnie pijaną na przełomie XIX. i XX. wieku.

Czechy produkują także bardzo wysokiej jakości, aczkolwiek niezbyt znane poza Czechami, Słowacją i Austrią wina. Czechy podzielone są zasadniczo na dwa obszary uprawy winorośli, na Czechy (historyczne) i Morawy. Te ostatnie podzielone są na cztery podregiony: znojemski (znojemskyý), wielkopawłowicki (velkopavlovický), mikulowski (mikulovský) i słowacki (slovacký) , zaś Czechy dzielą się na rejony mielnicki (mĕlnický) i litomierzycki (litomeřický). Na Morawach winorośl uprawiana jest głównie na południowych stokach pokrywających tę krainę wzgórz oraz w dolinie rzeki Morawy. Tymczasem w Czechach uprawa winorośli koncentruje się w dolinach rzek: Łaby, Wełtawy i Berounki. Do najpowszechniej uprawianych szczepów należą, wśród winogron przeznaczonych na wina białe, szczepy Muller-Thurgau, Veltlínské zelené (Grüner Veltliner) i Ryzlink vlašský (Welschriesling). Większość czeskich czerwonych win produkuje się natomiast z winogron szczepów takich jak Svatovavřinecké (Saint-Laurent), Frankovka (Kékfrankos, Blaufränkisch) oraz Pinot noir i Zweigelt.

Wśród napojów bezalkoholowych na uwagę zasługują przede wszystkim trzy czeskie wyroby. Są to produkowana w Karlowych Warach woda mineralna Mattoni, najbardziej chyba znana czeska woda, napój Kofola, czechosłowacka (została bowiem wymyślona w latach 60.) odpowiedź na Coca-Colę i Pepsi, a także noszący nazwę znanego i bardzo silnego materiału wybuchowego, jednego z najbardziej udanych produktów czeskiego przemysłu zbrojeniowego, napój energetyzujący Semtex.

 

Źródło: Wikipedia / clanky.vareni.cz / własne obserwacje / inne

Zdjęcie na dziś

Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)
Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)

Czy wiesz, że...

  • w szeregach słynnego polskiego dywizjonu myśliwskiego 303 walczył jeden z najskuteczniejszych alianckich pilotów bitwy o Anglię, odznaczony m.in. orderem Virtuti Militari, Czech Josef František (1914-1940)?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...