Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Język - Czechy

CZECHY - JĘZYK

Język czeski, wraz z językami słowackim, polskim i serbołużyckim, należy do języków zachodniosłowiańskich, które wraz z językami wschodniosłowiańskimi i południowosłowiańskimi tworzą grupę języków słowiańskich, jedną z części rodziny języków indoeuropejskich.

Język czeski wyodrębnił się z języka prasłowiańskiego na przestrzeni wieków IX i X. Najstarsze znane słowa w języku czeskim (a właściwie staroczeskim) zapisane zostały w dokumencie fundacyjnym kapituły w Litomierzycach, w północno-zachodnich Czechach. Dokument ten datuje się na początek XIII. wieku i to najprawdopodobniej ten okres, a więc przełom wieków XII. i XIII. stanowi okres narodzin języka czeskiego jako języka pisanego. Jego historia jest zapewne dłuższa, ale do przełomu XII. i XIII. stulecia staroczeski nie pozostawił żadnych pisanych śladów, co pozwala przypuszczać, że w okresie wcześniejszym był to przede wszystkim język mówiony, używany przez niewykształcone warstwy społeczeństwa średniowiecznych Czech. Intelektualne elity bowiem, składające się wówczas głównie z duchowieństwa, posługiwały się już od chrystianizacji Czech w wieku X. łaciną i, w mniejszym stopniu, językiem starocerkiewnosłowiańskim.

Czternaste stulecie to okres coraz częstszego pojawiania się dokumentów pisanych w języku czeskim, który okrzepł i wypracował swoją mniej lub bardziej chwiejną formę literacką. Postacią wielce zasłużoną dla języka czeskiego, jak i w ogóle dla Czech, był król Karol IV Luksemburg, który miał polecić wykonanie pierwszego przekładu Biblii na czeski. I tak około 1360 roku powstało tłumaczenie znane jako Biblia leskovecko-drážďanská. Pół wieku później powstały dwa kolejne przekłady, których rola jest również nie do przecenienia w kontekście rozwoju i stabilizowania się pisanej czeszczyzny. Są to pochodzące z przełomu pierwszej i drugiej dekady XV. wieku Biblie ołomuniecka (Biblie olomoucká)  i litomierzycko-trzebońska (Biblie litoměřicko-třeboňská). Podkreślić należy, że wszystkie z dotychczas wymienionych przekładów Biblii na czeski były częściowe. Warto dodać, że zwłaszcza na przestrzeni trzech-czterech stuleci, które nastąpiły bezpośrednio po chrzcie Polski, polskie słownictwo związane z religią i funkcjonowaniem kościoła zapożyczyło wiele słów właśnie z języka czeskiego (czasami bezpośrednio z czeskiego, czasami w formie zlatynizowanej), co związane było z faktem, że Polska przyjęła chrzest z rąk czeskich i z Czech przede wszystkim przybywali na ziemie polskie duchowni, zanim nie rozwinął się tu system kształcenia kapłanów.

Przełom wieków czternastego i piętnastego to okres działalności teologa i kaznodziei, twórcy czeskiej odmiany protestantyzmu – husytyzmu, Jana Husa. Jego pisma i kazania w języku czeskim miały niebagatelny wpływ na ustabilizowanie się i rozwój czeszczyzny, zarówno jako języka literackiego, jak i mówionego. Hus jest także autorem napisanego po łacinie dzieła „De orthographia bohemica”, w którym skodyfikował pisownię piętnastowiecznej czeszczyzny, wprowadziwszy i uporządkowawszy występujące w niej po dziś dzień znaki diakrytyczne.

Kolejne, szesnaste stulecie, to okres niezwykle intensywnego rozwoju piśmiennictwa po czesku, co związane było po pierwsze z wynalezieniem i rozpowszechnieniem się druku, a po drugie z aktywną działalnością husyckich teologów i kaznodziei. W tym też okresie powstał pierwszy pełny przekład Pisma Świętego na język czeski, a dokonali go tłumacze i teologowie z kręgu Braci czeskich, jednego z ruchów religijnych, który wyodrębnił się z husytyzmu. Tak zwana Biblia kralicka (Bible kralická) została przetłumaczona i wydana drukiem w kilku tomach w ostatnim ćwierćwieczu XVI. stulecia.

Wiek siedemnasty to z kolei jeden z najciemniejszych okresów w historii Czech, a co za tym idzie w historii języka czeskiego. Na skutek porażki czeskich wojsk protestanckich popierających Fryderyka V, elektora Palatynatu, w bitwie pod Białą Górą w roku 1620, Ferdynand II Habsburg umocnił swoją władzę w Czechach i rozpoczął intensywną politykę rekatolicyzacji i wynaradawiania Czechów. Protestanckie elity musiały uchodzić z kraju (np. wybitny pedagog i teolog, Jan Amos Komenský, który trafił na ziemie polskie, do Leszna), a w ich miejsce Habsburg sprowadzał możnych z innych ziem cesarstwa, m.in. z Niemiec, Włoch, Niderlandów hiszpańskich czy Hiszpanii. W latach 1627-28 monarcha wydał zbiór praw znany jako  Obnovené zřízení zemské. W efekcie ich wprowadzenia w Czechach i na Morawach wprowadzono absolutystyczny system władzy likwidując dotychczasowy podział tych ziem na starostwa, Królestwo Czech i Margrabstwo Moraw zostały uznane za ziemie dziedziczne Habsburgów (podczas gdy dotychczas monarchowie byli wybierani na zasadzie elekcji), stan duchowny zyskał najbardziej uprzywilejowaną pozycję w czeskim sejmie ziemskim kosztem stanu pańskiego i rycerskiego oraz kosztem miast królewskich, wyznanie rzymsko-katolickie zostało narzucone jako jedyne legalne (protestanci musieli albo przejść na katolicyzm, albo udać się na wygnanie), zaś niemiecki został uznany za równoprawny z językiem czeskim. W praktyce zaś zyskał dominującą pozycję, gdyż wraz z eksterminacją czeskich elit protestanckich, najważniejsze urzędy w Czechach obejmowali sprowadzani przez Habsburgów z innych krajów cesarstwa duchowni i możni, którzy najczęściej władali niemieckim, a czeskiego nie znali i nie chcieli się go uczyć. Ponadto w Czechach osiedlało się wielu niemieckich rzemieślników, którzy również władali jedynie niemieckim.

Do jeszcze intensywniejszej działalności germanizacyjnej doszło w wieku osiemnastym, zwłaszcza za sprawą reform józefińskich, wprowadzonych przez cesarza Józefa II, który narzucił niemiecki jako jedyny język administracji na terenie całego cesarstwa. Tuż przed przedwczesną śmiercią Habsburg odwołał jednak to zarządzenie, co związane było z oporami dużej części społeczeństw tych ziem cesarstwa, które etnicznie nie były niemieckie. Jedyną z utrzymanych mimo śmierci cesarza reform było zniesienie poddaństwa chłopów. Przyczyniło się to do ich masowej migracji z terenów wiejskich do miast, co sprawiło, że w największych ośrodkach miejskich Czech żywioł czeski zaczął zdecydowanie dominować nad żywiołem niemieckim. Na ten pierwszy składało się bowiem przede wszystkim drobne i średnio zamożne mieszczaństwo oraz nowoprzybyli chłopi, stanowiący zaczątek rodzącego się proletariatu i częściowo wchodzący w szeregi drobnego mieszczaństwa, na ten drugi zaś składał się patrycjat miejski i nieliczna, acz bardzo dobrze sytuowana, arystokracja. Tym samym, na przełomie XVIII. i XIX. wieku dochodzi do rozpoczęcia okresu czeskiego odrodzenia narodowego, co miało niebagatelny wpływ na rozwój języka czeskiego, który w formie literackiej w wiekach XVII. i XVIII. funkcjonował głównie w publikacjach o charakterze religijnym, poddanych ścisłej kontroli ze strony władz. Żywa, nieskrępowana czeszczyzna przetrwała i rozwijała się głównie dzięki temu, że pozostała żywa wśród uboższych warstw społeczeństwa, chłopstwa i drobnomieszczaństwa.

Do najważniejszych postaci działających na ziemiach czeskich na polu językoznawstwa, filologii i przekładu na przełomie wieków XVIII. i XIX. należeli Josef Dobrovský i Josef Jungmann. Dobrovský urodził się na Węgrzech, a jego pierwszym językiem był niemiecki. Czeskiego nauczył się dopiero jako młody człowiek, podczas nauki w szkole w Horšovským Týnie i podczas studiów teologicznych i filozoficznych w Pradze. Był autorem licznych prac o charakterze historycznym i filologicznym, a także jednym z założycieli Królewskiego Czeskiego Towarzystwa Naukowego (1784) i Muzeum Narodowego w Pradze (1818). Dobrovský nie wierzył jednak, że język czeski ma przed sobą przyszłość i uważał, że niemczyzna go wyprze. Nie pisał po czesku, publikując gros swych prac po niemiecku i łacinie, co nie zmienia faktu, że miały one niebagatelne znaczenie dla rozwoju filologii i językoznawstwa czeskiego (przede wszystkim wydana w 1809 roku praca „Ausführliches Lehrgebäude der böhmischen Sprache”, kładąca podstawy pod kodyfikację gramatyki współczesnej czeszczyzny). Należy także zaznaczyć, że Dobrovský jako jeden z pierwszych naukowców wyraził przypuszczenie, że słynne rękopisy, Rękopis zielonogórski (Rukopis zelenohorský) i Rękopis królowodworski (Rukopis královédvorský), są falsyfikatami. Wspomniane rękopisy, rzekomo odnalezione przez historyków Václava Hankę i Josefa Lindę w zamku Zelená Hora w południowych Czechach i w kościele w miejscowości Dvůr Králové nad Labem (północne Czechy), miały pochodzić odpowiednio z wieku IX. i XIII., a zawierały legendy i pieśni związane z początkami państwa czeskiego. Przez całe niemal dziewiętnaste stulecie toczyły się w Czechach dyskusje nad ich autentycznością, wielu bowiem uznawało rękopisy za oznakę historyczności narodu i języka czeskiego, za jeden z najważniejszych elementów na nowo rodzącej się czeskiej tożsamości narodowej. Jak później wykazali badacze, oba dokumenty były mistyfikacjami Hanki i Lady.

Josef Jungmann, uczeń Dobrovský’ego, uznawany jest za ojca współczesnej czeszczyzny. Ten tłumacz (jako pierwszy tłumaczył na czeski m.in. klasyków romantyzmu, Goethego, Schillera czy Chateaubrianda), poeta i językoznawca, w przeciwieństwie do swego poprzednika wierzył, że język czeski może stać się językiem całego narodu, także dotychczas głównie niemieckojęzycznych elit. Dlatego też pisał po czesku i z tego powodu stworzył swoje opus magnum, „Słownik czesko-niemiecki”, wydany w pięciu tomach w latach 1830-1835. Korzystając z tekstów w języku czeskim z wieków minionych, czerpiąc z języka mówionego oraz z innych języków słowiańskich, stworzył Jungmann podstawy nowoczesnego języka czeskiego. Był on także jednym z najbardziej szanowanych czeskich naukowców swoich czasów, a do jego uczniów i współpracowników należeli m.in. historyk i polityk František Palacký, poeta i tłumacz Antonín Marek czy też pisarz, poeta i autor podręczników František Ladislav Čelakovský. Jungmann był także członkiem Macierzy Czeskiej, organizacji o charakterze oświatowym i wydawniczym założonej w 1831 przez wspomnianego Palacký’ego.

To właśnie Josef Dobrovský i Josef Jungmann oraz związani zwłaszcza z tym drugim pisarze, poeci, dziennikarze i historycy przyczynili się do narodzin współczesnego języka czeskiego i położyli podwaliny pod taką jego formę, jaka znana i używana jest po dziś dzień.

Warto dodać, że obecnie językoznawcy wyróżniają, obok czeskiego języka literackiego używanego przede wszystkim w publikacjach, w komunikacji oficjalnej i, częściowo, w mediach, cztery główne grupy gwar i dialektów czeszczyzny. Są to grupa czeska (w tym czeszczyzna potoczna), grupa środkowomorawska, grupa wschodniomorawska i grupa śląska.

 

Źródło: Wikipedia

Zdjęcie na dziś

Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)
Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)

Czy wiesz, że...

  • pierwszym nauczycielem muzyki Fryderyka Chopina był czeski kompozytor i pedagog muzyczny, Wojciech Żywny (Vojtěch Živný, 1756-1842)?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...