Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Muzyka - Czechy

MUZYKA CZESKA (OD BAROKU PO DRUGĄ POŁOWĘ XX WIEKU)

Barokowa muzyka czeska związana była przede wszystkim z działalnością kontrreformacyjną kleru katolickiego. Czerpała ona wciąż jeszcze z dziedzictwa średniowiecznej muzyki religijnej, ale także z muzyki ludowej, a także z wpływów zachodnioeuropejskich, docierających do Czech za sprawą duchowieństwa i szlachty z innych części monarchii habsburskiej, którzy napływają do Czech celem zastąpienia protestanckich elit, które bądź wyginęły w bitwie pod Białą Górą lub w represjach, które po niej nastąpiły, bądź też udały się na emigrację. Odpływ protestantów zapewne mocno zubożył czeską kulturę, jednakże nie doprowadził do jej upadku, czego przykładem była działalność takich kompozytorów jak Adam Václav Michna z Otradovic, Václav Karel Holan Rovenský i Pavel Josef Vejvanovský oraz Jan Dismas ZelenkaBohuslav Matěj ČernohorskýŠimon Brixi czy František Ignác Antonín Tůma.

Michna (1600-1676) Rovenský (1644-1718) to tworzący przede wszystkim wokalną muzykę religijną organiści. Jest godnym uwagi, że swe pieśni pisali nie tylko po łacinie, ale również po czesku, czym przyczynili się do przetrwania czeszczyzny. Rovenský sporządził bardzo ważny dla historii czeskiej muzyki zbiór pieśni „Cappella Regia Musicalis”, zawierający blisko 800 utworów, wśród nich nie tylko pieśni katolickie, ale także husyckie. Vejvanovský (1633 lub 39 – 1693) z kolei to utalentowany trębacz, autor zarówno utworów o charakterze religijnym jak i świeckim. Na szczególną uwagę zasługująZelenka (1679-1745) i Černohorský (1684-1742). Zelenka nauki pobierał w Wiedniu, a część swej muzycznej kariery spędził na dworze Augusta II Mocnego, elektora saskiego i króla Polski. Pisał muzykę religijną (msze, kantaty) i świecką.  Z kolei będący franciszkaninem  Černohorský kilka lat spędził we Włoszech, m.in. w Asyżu i Padwie, gdzie doskonalił swój kunszt organisty i gdzie zapoznał się z najnowszymi zdobyczami sztuki kompozytorskiej, które następnie przeniósł na grunt czeski. Po powrocie z Italii ten autor fug, toccat i pieśni skupił wokół siebie grupę młodych kompozytorów, takich jak Tůma, którego muzyka zapowiadała już klasycyzm, a nawet romantyzm.

Niemałą rolę w historii muzyki czeskiej odegrał działający głównie w Niemczech Jan Stamic (1717-1757), jeden z tych muzyków, którzy położyli podwaliny pod europejską muzykę klasycystyczną, definiując podstawowe formy muzyczne charakterystyczne dla tej epoki, sonatę i symfonię. Wirtuoz skrzypiec, pisał głównie instrumentalną naukę świecką. Był założycielem tzw. szkoły mannheimskiej, grupy kompozytorów związanych z dworem w Mannheim, z której muzycznej spuścizny czerpali klasycy wiedeńscy, na czele z samym Mozartem. Z doświadczeń Stamica korzystali m.in. jego synowie, Karel i Anton (bardziej znani pod zniemczonym nazwiskiem Stamitz) czy František Benda (1709-1786), jeden z wybitniejszych skrzypków doby wczesnego klasycyzmu, nadworny muzyk dworu pruskiego. Niemniej jednak najbardziej oklaskiwanymi czeskimi kompozytorami klasycyzmu byli Josef Mysliveček (1737-1781), autor licznych, najczęściej opartych na greckich mitach, oper cieszących się ogromnym wzięciem publiczności nie tylko w Wiedniu i Pradze, ale także w ojczyźnie opery, Włoszech (m.in. „Il Bellerofonte”, pl. „Bellreofont”, „Antigona” i inne) oraz Jan Křtitel Vaňhal (Vanhal, 1739-1813), autor niezliczonej liczny sonat, koncertów i utworów muzyki kameralnej, jeden z najbardziej płodnych kompozytorów klasycystycznych. O klasie tych muzyków świadczy fakt, że podobno Mozart bardzo cenił sobie ich twórczość, a opery Myslivečka, którego Mozart podobno znał osobiście, mogły nie pozostać bez wpływu na operową twórczość mistrza z Salzburga. Do grona przyjaciół genialnego kompozytora należał także jeden z wybitniejszych oboistów w historii muzyki, Jan Nepomuk Vent (1745-1801). Do ważniejszych czeskich kompozytorów tej epoki należy także wirtuoz rogu i skrzypiec, kompozytor muzyki kameralnej Jan Václav Stich, znany pod pseudonimem Giovanni Punto (1746-1803), który występował w Paryżu, Wiedniu, Budapeszcie i Londynie. Na uwagę zasłużył takżeFrantišek Xaver Brixi (1732-1771), autor organowej muzyki religijnej i świeckiej, syn wspomnianego Šimona Brixiego. Wspomnieć należy także o działającym na Węgrzech, w Niemczech oraz przede wszystkim we Francji wirtuozie harfy, Janie Křtitelu Krumpholtzu (1742-1790). Obraz klasycystycznej czeskiej muzyki byłby niepełny, jeśli nie wspomnieć o Janie Ladislavie Dusiku (1760-1812), jednym z najbardziej cenionych pianistów II połowy XVIII wieku, autorze licznych koncertów fortepianowych oraz solowych utworów na ten instrument. Dusik (znany szerzej jako Dussek) występował we Włoszech, Francji i Anglii, a do jego mecenasów należeli królowa Maria Antonina i wytrawny dyplomata, minister spraw zagranicznych Francji napoleońskiej i Burbonów, Talleyrand.

Najistotniejsze postaci w historii czeskiej muzyki żyjące na przełomie XVIII i XIX wieku to Anton Rejcha, Jan Jakub RybaJan Václav Hugo Voříšek Ignac MoschelesRejcha (Reicha, 1770-1836)zasłynął przede wszystkim jako teoretyk i pedagog. Ten przyjaciel Haydna i Beethovena był profesorem paryskiego Konserwatorium, gdzie za uczniów miał takie przyszłe sławy jak Berlioz, Liszt, Franck czy Gounod. Rejcha był przy tym dobrym kompozytorem.

Czerpiący z tradycyjnej, ludowej muzyki czeskiej Ryba (1765-1815) to z kolei autor utworu „Česká mše vánoční” („Czeska msza bożonarodzeniowa”), po dziś dzień najpopularniejszej czeskiej mszy odprawianej w Boże Narodzenie, stanowiącej dla czeskich katolików, i nie tylko, jeden z symboli tych świąt.

Przedwcześnie zmarły Vořišek (1791-1825), uczeń pochodzącego z Bratysławy klasycystyczno-romantycznego niemieckiego kompozytora Johanna Nepomuka Hummla, podczas swego pobytu w Wiedniu poznał tak wybitnych muzyków jak Beethoven,  Louis Spohr, wspomniany Moscheles czy Schubert. To właśnie ten ostatni, z którym łączyła Vořiška przyjaźń, oraz uznawany przez nich obu za ich mistrza Beethoven, wywarli największy wpływ na jego twórczość. Nie pozostawił jednak po sobie Vořisek obszernej spuścizny, gdyż zmarł w wieku zaledwie 25 lat na gruźlicę. Do jego najważniejszych dzieł, które utorowały romantyzmowi drogę w historii muzyki czeskiej, należą jego jedyna „Symfonia”, msza „Missa solemnis”, napisana przez kompozytora gdy pełnił funkcję organisty wiedeńskiego dworu cesarskiego oraz „Sonata skrzypcowa g-moll”.

Moscheles (1794-1870) przeszedł do historii przede wszystkim jako wirtuoz fortepianu i pedagog. Ten pochodząc z żydowskiej rodziny muzyk prawie całe życie spędził w krajach niemieckich, jednakże uchodzi za jednego z fundatorów czeskiej tradycji muzycznej. Po studiach w Pradze i Wiedniu (między innymi pod okiem Antonio Salieriego), Moscheles poświęcił się karierze wirtuoza i podróżował po Europie dając koncerty. W latach 1821-1843 mieszkał w Londynie, gdzie organizował i dawał koncerty i skąd wyruszał w swe liczne podróże.  W latach 20. XIX wieku poznał w Berlinie rodzinę Mendelssohnów i przez pewien czas dawał lekcje przyszłemu kompozytorowi, Felixowi, z którym złączyła go przyjaźń. Od 1843 roku pracował właśnie u jego boku w Lipsku, gdzie Mendelssohn kierował orkiestrą tamtejszego Gewandhausu oraz tamtejszym Konserwatorium. W Lipsku pracował aż do śmierci. Pisał muzykę symfoniczną, kameralną i fortepianową, inspirowaną przede wszystkim muzyką romantyków niemieckich.

Na uwagę zasługuje jeszcze dwóch czeskich kompozytorów żyjących i działających na przełomie XVIII i XIX wieku i w I połowie XIX stulecia. Są to Vojtěch Jírovec, szerzej znany pod zniemczoną wersją imienia i nazwiska jako Adalbert Gyrowetz (1763-1850) oraz Vojtěch Živný (pl. Wojciech Żywny, 1756-1842). Pierwszy z nich jako młodzian wyjechał do Wiednia. Uczył się i występował w Austrii, Włoszech, Francji i Wielkiej Brytanii. Był autorem muzyki fortepianowej, kameralnej i licznych oper. Dziś zapomniany, w swoim czasie cieszył się niemałą sławą. To właśnie jeden z jego koncertów fortepianowych ośmioletni Fryderyk Chopin zaprezentował na swym pierwszym publicznym koncercie, który miał miejsce 24 lutego 1818 roku w Pałacu Radziwiłłów (dziś Prezydenckim), który zorganizował Jan Ursyn Niemcewicz. Żywny z kolei, który prawie całą swoją muzyczną i pedagogiczną karierę spędził w Polsce, był pierwszym nauczycielem muzyki Chopina.

Wspomnieć warto także o kompozytorze austriackim, ale mającym czeskie korzenie, Carlu Czernym (1791-1857). Ten uczeń Beethovena, Hummla i Salieriego zasłynął przede wszystkim jako twórca niezliczonych etiud, krótkich, wymagających utworów przeznaczonych przede wszystkim  dla uczących się gry na fortepianie. Najsłynniejszym uczniem Czernego był jeden z największych wirtuozów fortepianu w historii, Ferenc (Franciszek) Liszt.

Narodziny czeskiej muzycznej szkoły narodowej przypadają na połowę XIX wieku, okres budzenia się czeskiej świadomości narodowej na większą skalę, między innymi za sprawą artystów, a więc także kompozytorów i muzyków. Pierwszym z tych, którzy w historii czeskiej muzyki tego okresu odegrali niepoślednią rolę był Bedřich Smetana (1824-1884). Zanim jednak jego talent objawił się rodzimej publiczności, na muzyce Smetany poznano się w Szwecji. Oto bowiem po ukończeniu edukacji muzycznej Smetana poświęcił się karierze wirtuoza fortepianu i nauczaniu muzyki. Jego koncerty nie cieszyły się jednak popularnością, a założona przezeń prywatna szkoła muzyczna stale borykała się z kłopotami finansowymi oraz niechęcią władz, krzywym okiem patrzących na działalność młodego, prężnego kompozytora otwarcie postulującego stworzenie czeskiej muzyki narodowej. Ponadto lata 1854-1856 przyniosły Smetanie bardzo bolesne wydarzenia w kontekście rodzinnym, gdyż w tym okresie zmarły trzy z jego czterech córek z pierwszego małżeństwa, a u jego żony zdiagnozowano gruźlicę (zmarła trzy lata później). Kompozytor postanowił więc szukać szczęścia za granicą i na kilka lat wyjechał do szwedzkiego Goeteborga. Dopiero po powrocie ze Szwecji w 1863 roku ten uznawany dziś za ojca czeskiej muzyki kompozytor skomponował swoje najważniejsze dzieła, w tym między innymi pierwszą operę w języku czeskim, uznawaną za czeską operę narodową, zatytułowaną „Sprzedana narzeczona” („Prodaná nevěsta”; według libretta Karela Sabiny). Jej premiera w maju 1866 okazała się sukcesem, mimo, że krytycy zarzucali jej inspiracje muzyką Wagnera, którą naonczas uznawano za gorszącą nowość. Zachęcony powodzeniem „Sprzedanej narzeczonej” Smetana napisał także inne opery zaliczane do czeskiego kanonu tego gatunku muzycznego, takie jak „Dalibor” (1866), „Libusza” („Libuše”, 1868) i inne. Przez pewien czas kompozytor pełnił również obowiązki dyrygenta praskiej Opery.

Jeśli chodzi o muzykę instrumentalną, bezsprzecznie najbardziej znanym dziełem Smetany jest cykl sześciu poematów symfonicznych „Moja ojczyzna” („Má vlast”), będący emblematycznym przykładem czeskiej muzyki doby romantyzmu. Poszczególne sześć części cyklu miało swoje premiery w latach 1875-1880. Smetana jest także autorem trzech poematów symfonicznych zatytułowanych „Ryszard III”, „Obóz Wallensteina” i „Jarl Hakon”. Te inspirowane literaturą i historią utwory stanowią przykłady tzw. muzyki programowej, powstałej w romantyzmie za sprawą Franciszka Liszta i Hektora Berlioza. Cechą wyróżniającą muzykę programową jest jej oparcie na dziełach literackich bądź wydarzeniach historycznych lub opisanych przez mity, a których muzyka ma być ilustracją. Poza operami i muzyką symfoniczną Smetana pisał także muzykę kameralną (m.in dwa kwartety smyczkowe) oraz muzykę na fortepian (np. liczne polki). Warto podkreślić, że mimo, iż na dziesięć lat przed śmiercią Smetana stracił słuch, nie zaprzestał jednak komponować.

W tym samym mniej więcej czasie co Smetana tworzył znacznie mniej od niego znany, ale bardzo ważny dla historii Czech kompozytor, muzyk i dyrygent, František Škroup (1801-1862), autor muzyki czeskiego hymnu narodowego, „Kde domov můj”, stanowiącego pierwotnie część śpiewogry „Fidlovačka aneb Žádný hněv a žádná rvačka”, napisanej przez Josefa Kajetana Tyla, a wystawionej po raz pierwszy w 1834 roku.

Godnym następcą Smetany w rozwoju i popularyzacji czeskiej muzyki był Antonín Dvořák (1841-1904). Jego muzyka jest w świecie szerzej znana i częściej wykonywana niż muzyka starszego o pokolenie Smetany. Syn rzeźnika, Dvořák postawił pierwsze kroki w świecie muzyki pod kierownictwem wuja. Jako nastolatek trafił do Pragi, gdzie uczył się kompozycji oraz gry na organach i przede wszystkim na altówce, której stał się wirtuozem. Występował m.in. w orkiestrze praskiego Teatru Tymczasowego (którego następcą został Teatr Narodowy). Miał okazję współpracować z wybitnymi kompozytorami i dyrygentami, takimi jak Smetana, Ryszard Wagner czy Milij Bałakieriew. Na początku lat 70. odszedł z orkiestry by poświęcić się pracy kompozytora. Pisał przede wszystkim muzykę symfoniczną oraz kameralną. Do jego arcydzieł należy dziewięć symfonii (w tym najbardziej znana IX Symfonia „Z Nowego Świata”, napisana pod wpływem wrażeń z trzyletniego pobytu w Stanach Zjednoczonych, gdzie był dyrektorem nowojorskiego Konserwatorium), dwa cykle „Tańców słowiańskich”, dwa koncerty wiolonczelowe, czternaście kwartetów smyczkowych oraz zainspirowana ludowymi tańcami szkockimi słynna „Humoreska op.7” (pierwotnie napisana na fortepian, ale najczęściej wykonywana na skrzypcach), a także najsłynniejsza obok „Sprzedanej narzeczonej” czeska opera, „Rusałka” do libretta Jaroslava Kvapila; premiera 1901). W ostatnich latach życia Dvořák pełnił obowiązki dyrektora Konserwatorium praskiego.

W cieniu Smetany i Dvořáka pozostał przez całe swe życie inny romantyczny kompozytor czeski, Zdenĕk Fibich (1850-1900). Po ukończeniu edukacji muzycznej (nauki pobierał m.in. w Wiedniu i Paryżu) Fibich wyjechał do Wilna, skąd powrócił do Pragi po dwóch latach. Był to bardzo trudny okres w życiu artysty, gdyż w Wilnie zmarły jego żona i córka. W Pradze ożenił się ponownie i poświęcił się pracy kompozytora. Jednakże ani jego utwory instrumentalne, ani jego opery nie cieszyły się popularnością wśród słuchaczy i uznaniem krytyków. Spowodowane to było między innymi faktem, że Fibich pochodził z mieszanej, czesko-niemieckiej rodziny i w swych kompozycjach dawał wyraz inspiracjom muzyką romantyków niemieckiego kręgu kulturowego, takich jak Schubert, Schumann czy Mendelssohn lub Wagner. Właśnie zamiłowanie do wagnerowskiej estetyki spowodowało, że przez praskie kręgi muzyczne traktowany był z niechęcią, zaś jego opery nigdy nie cieszyły się taką popularnością jak dzieła Smetany (którego zresztą również spotykały zarzuty o wagneryzm) czy Dvořáka, którzy inspiracje czerpali między innymi z czeskiej muzyki ludowej i czeskiego folkloru, wskutek czego postrzegano ich jako wyrazicieli czeskiej tradycji muzycznej. Za takowego Fibich nie uchodził, co w epoce kształtowania się czeskiej tożsamości narodowej nie ułatwiało mu zaistnienia na praskiej scenie muzycznej. Najpopularniejsze utwory napisane przez Fibicha to opery „Šarka” (1897) i „Messyńska narzeczona” („Nevěsta Messinská”; 1883) oraz „obraz poetycki” „Wieczór” (czes. „V podvecer”), bardziej znany pod tytułem „Poemat”, a który został spopularyzowany w latach 30. XX wieku w Stanach Zjednoczonych jako piosenka „My Moonlight Madonna”. Fibich pisał także  melodramaty, muzykę kameralną, utwory fortepianowe, pieśni i muzykę chóralną.

Operowe dzieło Smetany i Dvořáka kontynuował za to Leoš Janáček (1854-1928). Wykształcony w Pradze, Lipsku i Wiedniu Janáček pasjonował się czeską muzyką ludową i często odbywał długie piesze wycieczki po wsiach Moraw i Słowacji, podczas których zapoznawał się z ludowymi pieśniami. To właśnie w oparciu o muzykę ludową stworzył swe najwybitniejsze dzieła, a są nimi opery „Šarka” (1887), „Wyprawy Pana Broučka” („Výlety pánĕ Broučkovy”, 1920) czy „Przygody liska Chytruska” („Příhody Lišky Bystroušky”, 1924). Kompozytor czerpał także z literatury rosyjskiej, której był miłośnikiem, na przykład pisząc operę „Z martwego domu” („Z Mrtvého Domu”, 1930), inspirowaną „Wspomnieniami z domu umarłych” Dostojewskiego czy „Katię Kabanową” („Káťa Kabanová”, 1921), opierając się na sztuce teatralnej pod tym tytułem autorstwa Aleksandra Ostrowskiego. Janáček chętnie inspirował się także literaturą rodzimą, jak w przypadku opery „Sprawa Makropulos” („Věc Makropulos”, 1926), powstałej w oparciu o sztukę napisaną przez Karela Čapka. Poza operami kompozytor pisywał także muzykę instrumentalną. Na uwagę zasługują przede wszystkim rapsodia „Taras Bulba”, oparta na opowiadaniu Gogola oraz „Tańce morawskie”. Wywodząca się z neoromantyzmu i muzyki ludowej estetyka Janáčka stanowiła nową jakość w czeskiej muzyce i cenny wkład w rozwój muzycznego modernizmu europejskiego.

Na przełomie wieków i w pierwszej połowie XX stulecia tworzył także Vítězslav Novák (1900-1958). Ten uczeń Dvořáka, tak jak Janáček, interesował się muzyką ludową którą zbierał, badał i przetwarzał wykorzystując w swych kompozycjach, które noszą znamiona estetyki impresjonistycznej. Napisał między innymi liczne poematy symfoniczne (np. „W Tatrach”; „Pan”, 1910), kantatę „Burza” („Bouře”) (do słów Svatopluka Čecha, a inspirowaną sztuką Szekspira) czy operę „Karlstejn”, oraz liczne kwartety i kwintety fortepianowe oraz smyczkowe. Novák i Janáček uchodzą za odnowicieli czeskiej muzyki i sztandarowych przedstawicieli europejskiego muzycznego modernizmu.

Inny z uczniów Dvoraka, Josef Suk (1874-1935), również należał do grona czołowych przedstawicieli muzycznego modernizmu. Początkowo największy wpływ na estetykę tego wirtuoza skrzypiec wywarł jego nauczyciel i teść, Dvořák, i w mniejszym, acz godnym uwagi stopniu Johannes Brahms i Anton Bruckner. Jego muzykę podzielić można na dwa okresy, przed i po latach 1904 i 1905. Przed tym okresem, stanowiącym bardzo ważną cezurę w życiu Suka, bowiem wówczas zmarli jego żona (1905) oraz jego zięć i muzyczny mistrz, Dvořák (1904), muzyka kompozytora nawiązywała do estetyki romantycznej, m.in. właśnie do Dvořáka i do Brahmsa. Po 1905 wstrząśnięty utratą dwóch bliskich sobie osób Suk skłaniał się ku osobistym, bardzo odważnym i nowatorskim dźwiękowym poszukiwaniom, stając się tym samym jednym z najważniejszych przedstawicieli czeskiej muzyki współczesnej i jednym z oryginalniejszych kompozytorów swoich czasów. Jego najsłynniejsze dzieła to symfonia „Asrael” (1906), baśn symfoniczna „Zrání” (1917), a także poemat symfoniczny „Praga” (1904) czy cykle lirycznych, osobistych utworów fortepianowych „O matince” („O poranku”, 1907) czy „Životem a snem” (1910) i inne. Suk był także wirtuozem skrzypiec i ze swymi kolegami z praskiego konserwatorium założył zespół „České kvarteto”, w którym występował niemal do samej śmierci.

Muzykę o lżejszym charakterze pisali Oskar Nedbal, jeden z członków „Českeho kvarteta”, i Julius FučíkNedbal (1874-1930), uczeń Dvořáka, poświęcił się przede wszystkim pisaniu operetek (np. „Winobranie”, 1916; „Polska krew”, 1913) i baletów („Powiastka o Janku”, 1902; „Księżniczka Hiacynta”, 1911). Fučík (1872-1916) zaś to przede wszystkim kompozytor marszy, polek i walców. Najsłynniejszą jego kompozycją jest marsz „Wejście gladiatorów”, powszechnie kojarzony z muzyką cyrkową. Wiele z jego utworów jest dziś w repertuarach orkiestr czeskiej armii.

Młodszy o pokolenie od Janáčka czy Suka był Bohuslav Martinů (1890-1959), chyba najwybitniejsza muzyczna indywidualność na czeskiej scenie muzycznej I połowy XX wieku. W swojej muzyce połączył bardzo różne wpływy. Możne w niej bowiem odnaleźć inspiracje muzyką okresu klasycyzmu (neoklasycyzm, m.in. wpływy muzyki Strawińskiego), muzycznym impresjonizmem (Debussy, Ravel), czeską muzyką ludową, jak również zdobywającą w Europie w latach 20. XX wieku coraz większą popularność muzyką jazzową oraz muzyką awangardowej paryskiej grupy kompozytorów „Les Six”, do której należeli najwybitniejsi przedstawiciele muzycznej awangardy, tacy jak Francuzi Francis Poulenc i Darius Milhaud czy Szwajcar Arthur Honegger. Połączenie tak różnorodnych muzycznych składników dało w efekcie niepowtarzalny, bardzo oryginalny styl, dzięki któremu Martinů stał się jedną z najważniejszych postaci w historii współczesnej muzyki poważnej, a to głównie za sprawą takich utworów jak jazzowy balet „Kuchyňská revue” (pl. “Przegląd kuchenny”, 1927), pacyfistyczna opera radiowa „Komedia na moście” („Veselohra na mostě, 1935”), napisana po francusku opera telewizyjna „Trzy życzenia albo życiowe przypadki” („Tři přání aneb Vrtkavosti života”, 1929), czy napisane w Nicei kantata „Epos o Gilgameszu” („Gilgameš”, 1955) i orkiestrowe „Freski Piera della Francesca” („Les Fresques de Piero della Francesca”) 1955.

Wśród kompozytorów muzyki klasycznej tworzących na przełomie wieków XIX i XX oraz w I połowie wieku XX na wzmiankę zasłużyli także wirtuoz skrzypiec i płodny kompozytor David Popper (1843-1913) oraz nawiązujący do czeskiej tradycji muzycznej, do Smetany, Dvořáka i Fibicha, a także do innych wielkich kompozytorów dziewiętnastowiecznych, jak Czajkowski, Grieg czy Schumann, a co odróżniało go np. od muzycznego modernisty, Martinů, Josef Bohuslav Foerster (1859-1951).

Pisząc o czeskiej muzyce I połowy XX wieku nie sposób nie przypomnieć dwóch jeszcze nazwisk, Emy Destinnovej (1878-1930) i Jaroslava Ježka (1906-1942). Ema Destinnová, poza Czechosłowacją znana jako Emmy Destinn, to słynna czeska sopranistka, jedna z najwybitniejszych śpiewaczek operowych w historii, gwiazda opery berlińskiej, londyńskiej Covent Garden oraz Metropolitan Opera w Nowym Jorku, a także praskiej Opery Narodowej. W jej ślady poszła będąca dziś jedną z najbardziej rozpoznawalnych mezzosopranistek, Magdalena Kožená (ur. 1973). Jaroslav Ježek, absolwent praskiego Konserwatorium, gdzie jego nauczycielem był wspomniany Josef Suk, to z kolei jeden z ojców czeskiego jazzu. A jeśli mowa o czeskim jazzie, nie sposób nie wspomnieć o uznawanej za najwybitniejszą czeską wokalistkę jazzową Evie Olmerovej (1934-1996), czy równie doskonałej Vlaście Průchovej (1926-2006).

Przełom I i II połowy XX wieku oraz jego II połowa to intensywny rozwój muzyki rozrywkowej. Już w okresie istnienia Protektoratu Czech i Moraw dużą popularnością cieszył się w Czechach jazz i swing. Do najbardziej lubianych piosenkarzy tego okresu można zaliczyć np. Inkę Zemánkovą (1915-2000) czy Arnošta Kavkę (1917-1994). Po wojnie oboje objęto zakazem występów.  Niemniej jednak swing i jazz nie straciły na popularności. Od II. połowy lat 40. do połowy lat 60. furorę robiło w Czechosłowacji żeńskie swingowe trio "Allanovy sestry" ("Siostry Allan"), do którego należały Jiřina Salačová, Věra Kočvarová i Radka Hlavsová, wsółpracujące z kompozytorem Alfonsem Jindrą, którego pseudniom "Allan" wykorzystano tworząc nazwę zespołu. Ogromną popularnością cieszyli się takżeOldřich Nový (1899-1983), gwiazdor operetek i komedii muzycznych, doskonały śpiewak i aktor oraz specjalizujący się w jazzie, swingu i musicalu Rudolf Cortés (właśc. Rudolf Kraisinger, 1921-1983).Bardzo chętnie słuchano też słynnych w całej Czechosłowacji zespołów wykonujących standardy jazzowe i swingowe oraz własne kompozycje - były to Orkiestra Karela Vlacha oraz Orkiestra Bobka Bryena (właściwe imię  i nazwisko jej kierownika i kompozytora to Ladislav Bobek).  W okresie późniejszym, głównie w latach 60. i 70. gwiazdą pierwszej wielkości czechosłowackiej muzyki popularnej byłaHana Hegerová (właśc. Carmen Farkašová, 1931-), słowacka piosenkarka śpiewająca przede wszystkim piosenki utrzymane w klimacie francuskiej piosenki popularnej (chanson), przez niektórych porównywana do Edith Piaf. Ogromną popularnością cieszyli się także tacy wykonawcy jak  Helena Vondráčková (1947-)Eva Pilarová (1939-), Václav Neckář (1943-; znany także z roli Miloša Hrmy w filmie Jiřiego Menzla według powieści Bohumila Hrabala „Pociągi pod specjalnym nadzorem”), Karel Gott (1939-), Waldemar Matuška (1932-2009) czy Jiři Korn (1949-). Wielu z nich to wielokrotni laureaci "Złotego słowika", przyznawanej corocznie nagrody dla najlepszego czeskosłowackiego wokalisty.  Wspomnieć trzeba koniecznie także Martę Kubišovą (1942-), również należącą do ścisłej czołówki czechosłowackich wokalistów, której kariera została jednak złamana przez służby bezpieczeństwa. Jedna z wykonywanych przez nią piosenek „Modlitba pro Martu” („Modlitwa dla Marty”) stała się nieoficjalnym hymnem Praskiej Wiosny i była ostentacyjnie śpiewana podczas inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację w 1968, a sama piosenkarka zaczęła być kojarzona jako jeden z symboli okresu liberalizacji systemu, między innymi za sprawą wydanej w 1969 płyty „Songy a ballady”. W związku z tym w 1970 roku służby bezpieczeństwa spreparowały pornograficzne zdjęcia piosenkarki, co sprawiło, że spotkał ją całkowity ostracyzm ze strony środowiska. Zespół „Golden Kids”, który tworzyła z Vondráčkovą i Neckářem rozpadł się, a Kubišová podjęła pracę jako urzędniczka. Mimo to nie zawahała się przed podpisaniem Karty 77. Na scenę muzyczną wróciła dopiero po 1989 roku.

Innym muzycznym symbolem okresu Praskiej Wiosny był autor gitarowych ballad, protesongów i wykonawca poezji śpiewanej oraz muzyki folkowej, Karel Kryl (1944-1994). Po wydaniu swojej pierwszej płyty „Bratříčku, zavírej vrátka” (1969), na której znalazły się jego utwory skomponowane m.in. w okresie inwazji wojsk Układu Warszawskiego i odnoszące się do tych wydarzeń, Kryl wyjechał na festiwal muzyczny do RFN, gdzie poprosił o azyl polityczny. Współpracował m.in. z Radiem Wolna Europa. Po przemianach ustrojowych i upadku Czechosłowacji nie cofał się przed polemiką ze zdobyczami aksamitnej rewolucji (płyta „Tekuté písky”). Zmarł przedwcześnie w wieku 49 lat.

Innym znanym czeskim wykonawcą poezji śpiewanej i muzyki folkowej jest związany z Czeskim śląskiem Jaromir Nohavíca (ur. 1953). Nawiązuje on w swych śpiewanych niejednokrotnie w dialekcie śląskim balladach do spuścizny takich pieśniarzy jak Bułat Okudżawa, Włodzimierz Wysocki, Jacek Kaczmarski czy Kryl.

 

Źródło: Wikipedia / "Z muzyką przez wieki i kraje. Historia muzyki". Bogusław Śmiechowski, wyd. Delta / "Leksykon kompozytorów". Liliana Zganiacz-Mazur, wyd. Contra / inne

Zdjęcie na dziś

Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)
Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)

Czy wiesz, że...

  • wybitny czeski kompozytor, Bedřich Smetana (1824-1884), mimo utraty słuchu w 1874 roku, kontynuował pracę dyrygenta i kompozytora aż do śmierci?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...