Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Obiekty z listy UNESCO w Czechach

CZECHY

Idea ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości na skalę globalną zrodziła się w wyniku doświadczeń II wojny światowej, podczas której zniszczeniu lub uszkodzeniu uległo wiele cennych zabytków. W 1945 roku w Londynie powołano do życia UNESCO - Organizację Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury, strukturę w łonie której większość państw świata postanowiła wspólnie działać na rzecz rozwoju i popularyzacji edukacji, nauki i ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego Ziemi.

Na kwestię ochrony zabytków szczególną uwagę UNESCO zwróciły plany rządu egipskiego dotyczące budowy Wielkiej Tamy Asuańskiej na Nilu. Jej wybudowanie zagrażało zalaniem licznych budowli z czasów starożytnego Egiptu. W związku z tym UNESCO podjęło w 1959 roku działania mające na celu uratowanie zagrożonych zabytków, z których większość została wielkim nakładem sił i środków przeniesiona na bezpieczne, wyżej położone tereny. Najbardziej znanym zabytkiem uratowanym wówczas przez archeologów jest kompleks świątynny Abu Simbel.

W związku z sukcesem akcji ratowania staroegipskich budowli zaczął krystalizować się pomysł utworzenia listy obiektów dziedzictwa kulturowego ludzkości o znaczeniu ogólnoświatowym, które UNESCO miałoby objąć specjalną ochroną. Podobne idee zaczęły wówczas rodzić się także w łonie powołanej do życia w 1948 roku Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (MUOP, ang. IUCN). W wyniku nawiązanej przez UNESCO i IUCN współpracy wkrótce powołano do życia Światowy Komitet Dziedzictwa, któremu za zadanie postawiono wybór miejsc, które powinny zostać wyróżnione jako szczególnie istotne elementy dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości. Pierwsza sesja komitetu odbyła się w 1977 roku w Paryżu.

Dwadzieścia jeden państw członkowskich Komitetu wybieranych jest przez Zgromadzenie Ogólne Państw Stron Konwencji Światowego Dziedzictwa UNESCO na czteroletnią kadencję (przed 2005 – sześcioletnią). Co dwa lata wymieniana jest połowa państw-członków komitetu. Organami doradczymi Komitetu są: utworzona w 1948 r. w podparyskim Fontainebleau Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (MUOP, ang. IUCN; siedziba organizacji mieści się w Gland w Szwajcarii), powołana do życia w 1965 roku w Warszawie, a mająca główną siedzibę w Paryżu Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych (ang. ICOMOS) oraz Międzynarodowe Centrum Badań nad Ochroną i Konserwacją Dziedzictwa Kulturowego (ang. ICCROM), powstałe w 1956 roku w Delhi (z inicjatywy UNESCO), a dziś mające swoją siedzibę w Rzymie.

Po utworzeniu Światowego Komitetu Dziedzictwa postanowiono sporządzić tematyczne listy, na których umieszczane będą najcenniejsze obiekty dziedzictwa kulturowego ludzkości. Decyzje o wpisach kolejnych lokalizacji, zgłaszanych przez państwa członkowskie UNESCO, podejmują doroczne zjazdy Komitetu. Są to m.in. Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości i lista Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości. Oto krótkie charakterystyki dwunastu obiektów i miejsc w Republice Czeskiej oraz czterech tradycji z ziem czeskich, które zostały umieszczone na wspomnianych listach

 

Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO)

Zabytkowe centrum miejscowości Český Krumlov (1992)

Miasteczko Český Krumlov od XIV wieku znajdowało się w rękach jednego z najpotężniejszych czeskich rodów magnackich średniowiecza - Rožmberków. Rozwinęli oni znajdujące się już wcześniej w mieście i jego okolicach kopalnie srebra, jedne z najzasobniejszych naonczas na ziemiach czeskich. Co więcej, z okolicznych lasów pozyskiwano wysokiej jakoś drewno, a Rožmberkowie zakładali również liczne stawy rybne. Dzięki temu Český Krumlov prosperował, a jego właściciele mogli sobie pozwolić na rozbudowę tutejszego zamku, ufundowanie kościoła św. Wita (XV-wieczna budowla gotycka) czy wzniesienie renesansowego ratusza. Apogeum prosperity miejscowości przypada na przełom XVI i XVII wieku, gdy panem na Krumlowie był Petr Vok z Rožmberka. Zgromadził on na zamku jeden z największych w Czechach zbiorów bibliotecznych oraz wiele cennych przedmiotów do badań fizycznych i chemicznych. Wielmoża popadł jednak w długi i utracił swoje włości na rzecz cesarza rzymskiego i króla czeskiego Rudolfa II.

Później zamek w Českým Krumlovie był kilkakrotnie oblegany w trakcie wojny trzydziestoletniej przez wojska protestanckie, co nie pozostało bez wpływu na stan okolicy pod względem gospodarczym. Co gorsza, złoża srebra uległy wyczerpaniu, w wyniku czego miasteczko podupadło. W połowie XVIII wieku trafiło w ręce potężnego magnackiego rodu Schwarzenbergów, którzy byli jego właścicielami do 1945 roku.

Warto dodać, że po I wojnie światowej znaczna część miejscowej ludności, wśród której przeważali niemieckojęzyczni, domagała się przyłączenia Českého Krumlova do Austrii. W marcu 1939 r. miasteczko zostało włączone do III Rzeszy. Wiosną 1945 r. wyzwoliły je wojska amerykańskie.

Český Krumlov stanowi rzadki przykład doskonale zachowanego układu urbanistycznego z późnego średniowiecza. Do najważniejszych zabytków miasteczka należy wspomniany kompleks zamkowy, drugi pod względem wielkości w całym kraju po praskich Hradczanach. Do najciekawszych elementów zamku, wielokrotnie przebudowywanego na przestrzeni wieków przez kolejnych właścicieli - Rožmberków, Eggenbergów i Schwarzenbergów - należy dziesięciohektarowy park zamkowy oraz doskonale zachowany barokowy teatr dworski z II połowy XVII wieku, ozdobiony sztukateriami przez Hansa Wetschela i Leo Märkla, równie cenny co pochodzący mniej więcej z tej samej epoki teatr dworski w pałacu Drottingholm pod Sztokholmem czy teatr Stanisława Augusta Poniatowskiego w Starej Oranżerii w Łazienkach Królewskich w Warszawie. Zabytkami wysokiej klasy są także wspomniane piętnastowieczny kościół pw. św. Wita czy szesnastowieczny ratusz, wreszcie cały unikalny układ urbanistyczny. Ponadto w Českým Krumlovie znajduje się Muzeum Egona Schielego, wybitnego austriackiego malarza ekspresjonisty, który często odwiedzał rodzinną miejscowość swojej matki.

 

Historyczne Centrum Pragi (1992)

Początki Pragi sięgają stuleci VIII i IX, gdy czescy władcy z dynastii Przemyślidów postanowili wybudować sobie dwie obronne siedziby w środkowym biegu Wełtawy. Na przełomie VIII i IX wieku książę Borzywój, a następnie jego syn Spitygniew, wznieśli na leżącym na zachodnim brzegu rzeki wzgórzu, które potem nazwano Hradczanami, kapliczkę i kamienną twierdzę. W I połowie X wieku św. Wacław, książę czeski i późniejszy patron Czech, postawił na Hradczanach rotundę pw. św. Wita, która stała się zalążkiem potężnej katedry, stanowiącej część kompleksu zamkowego, a budowanej przez stulecia i ostatecznie wykończonej dopiero w latach 20. XX wieku. Z kolei w roku 973 Bolesław II Pobożny doprowadził do utworzenia w Pradze pierwszego biskupstwa na ziemiach czeskich. Mniej więcej w tym samym czasie na wschodnim brzegu Wełtawy, nieco bardziej na południe, Przemyślidzi wznieśli kolejną twierdzę. Zbudowano ją na wzgórzu, które nazwano od tej twierdzy Wyszehradem, czyli „wysokim zamkiem”. Od tego czasu Praga zaczęła odgrywać kluczową rolę w dziejach Czech jako największy ośrodek miejski na ziemiach czeskich. Jej rozwój nabrał szczególnego dynamizmu w XIV wieku, za rządów cesarza Karola IV Luksemburga. On to ufundował w mieście pierwszy uniwersytet w Europie Środkowej (1347/48), dziś noszący jego imię, a także osadę Nowe Miasto, które w XVIII wieku włączono do Pragi. Za jego czasów rozpoczęto też budowę jednego z najsłynniejszych zabytków czeskiej stolicy - Mostu Karola. Monarcha zlecił także rozbudowę katedry św. Wita, która stała się jednym z największych kościołów gotyckich w Europie Środkowej, kościoła NMP przed Tynem, który dzięki jego zabiegom podniesiono do rangi katedry oraz Ratusza Staromiejskiego ze słynnym zegarem (Orloj). Zakrojone na szeroką skalę prace za panowania Karola były możliwe dzięki wybitnym architektom, których monarcha sprowadził do Czech, m.in. Niemcowi Peterowi Parlerowi i Francuzowi Mateuszowi z Arras. Karol wybudował także jeden z najpiękniejszych czeskich zamków - Karlštejn, gdzie od jego czasów przechowywano regalia królów Czech.

Kolejnym szczególnie istotnym w dziejach Pragi okresem były stulecia XVII i XVIII, doba potęgi Habsburgów, którzy uzyskali władzę w Czechach w II dekadzie XVI wieku po śmierci Ludwika Jagiellończyka. Jak grzyby po deszczu wyrastały wówczas w mieście pałace związanych z dworem arystokratów, przede wszystkim Niemców i Włochów oraz zgermanizowanych Czechów, a także fundowane przez nich kościoły. Z tego okresu pochodzą tak znane zabytki jak Pałac Wallensteina, kościół pw. św. Mikołaja na Placu Małostrańskim, Kościół Najświętszej Matki Bożej Loretańskiej (zwany Loretą) czy gmach kolegium jezuickiego Clementinum. Wówczas też dokonano przebudowy i rozbudowy klasztoru premonstratensów na Strahovie (ze słynną biblioteką), a także wzniesiono lub przebudowano na modłę barokową pałace wielkich rodzin magnackich – Czerninów i Schwarzenbergów (wcześniej Lobkowiców; Hradczany) oraz Kinskich (Rynek Staromiejski). Ustawicznie rozbudowywano także Zamek Królewski. Do najważniejszych praskich artystów doby baroku należały niemieckie rodziny Dientzenhoferów (architekci) i Brokoffów (rzeźbiarze) oraz włoscy budowniczowie Giovanni Santini i Anselmo Lurago.

Dziewiętnasty wiek także przyniósł Pradze wiele wysokiej klasy zabytków. W II połowie XIX wieku powstały takie reprezentacyjne budowle jak gmach Teatru Narodowego, gmach Muzeum Narodowego czy sala koncertowa Rudolfinum, a na początku XX wieku wybudowano nie mniej cenne pod względem architektonicznym i historycznym budowle jak perła praskiej secesji - Dom Reprezentacyjny (Obecní dům; architekci Antonín Balšánek i Osvald Polívka) czy uznawany za jedno z najwybitniejszych osiągnięć kubizmu w architekturze - Dom pod Czarną Madonną, zaprojektowany przez Josefa Gočára.

Warto dodać, że w Pradze znajduje się najstarsza wciąż czynna synagoga w Europie. To wybudowana w II połowie XIII wieku Synagoga Staronowa. Niemałe walory architektoniczne prezentują inne z praskich bożnic, np. pochodząca z ostatniej ćwierci XIX stulecia Synagoga Hiszpańska w stylu hiszpańsko-mauretańskim czy Synagoga Jubileuszowa z początku XX stulecia w stylu mauretańskim. W dzielnicy praskich Żydów – Josefowie – gdzie mieści się Synagoga Staronowa, znajduje się również podobno najstarszy zachowany na Starym Kontynencie kirkut, użytkowany przez praskich starozakonnych od XV do XVIII wieku.

Należy dodać, że poza opisanym powyżej bardzo pobieżnie szeroko pojętym historycznym centrum Pragi na listę UNESCO wpisano także park pałacowy w podpraskich Průhonicach. Jest to dwustuhektarowy park krajobrazowy z wieloma roślinami rodzimymi i obcymi, obecnie należący do Instytutu Botaniki Czeskiej Akademii Nauk (wraz z pałacem z ostatniej ćwierci XIX wieku). Jego twórcą był zmarły w 1936 roku hrabia Arnošt Emanuel Silva-Tarouca.

 

Zabytkowe centrum miasta Telč (1992)

Telč to niewielkie miasto na południowym krańcu kraju Wysoczyzna, niedaleko granicy z Austrią. W I połowie XVI stulecia miasteczko niemal w całości strawił pożar, jednak od tego czasu wszelkiego rodzaju kataklizmy je omijały. W związku z tym zachowało się w nim wiele wysokiej klasy zabytków, na czele z renesansowym pałacem z II połowy XVI wieku, wybudowanym przez szlachcica Zachariáša z Hradca, dobroczyńcę Telča, który odbudował miasto z ruin i sprawił, że stało się jednym z lepiej prosperujących ośrodków miejskich w okolicy. Za jego czasów gotycki zamek przebudowano na renesansową rezydencję, która uzyskała bogate zdobienia w technice sgraffita i misternie rzeźbione stropy kasetonowe. W XVII wieku pałac w Telču przeszedł na własność rodziny Liechtensteinów, która zgromadziła bogate zbiory zabytkowych mebli i porcelany z wieków XVII - XIX. W połowie XIX stulecia pałacowa kaplica pw. Wszystkich Świętych otrzymała wyrafinowane zdobienia stiukowe. Obecnie w pałacu znajdują się wystawy zgromadzonych w nim dzieł sztuki oraz galeria obrazów malarza i grafika modernisty Jana Zrzavego, uznawanego za jednego ze znaczniejszych czeskich plastyków XX wieku. W jednym ze skrzydeł pałacu mieści się także filia Muzeum Wysoczyzny (główna siedziba placówki znajduje się w stolicy kraju Wysoczyzna, Igławie) oraz wystawa zabawek produkowanych na przestrzeni XX stulecia.

Główny plac miasta, noszący imię Zachariáša z Hradca, jest szczelnie obstawiony zabytkowymi kamieniczkami, głównie z wieków XVI, XVII i XVIII. Telč zachował nienaruszony od XVI stulecia układ urbanistyczny, co czyni z miasteczka jeden z cenniejszych zabytków urbanistycznych i architektonicznych w Europie.

W okolicach Telča znajdują się zamki Roštejn (z XIV wieku; w XVI przebudowany przez Zachariáša z Hradca) i Landštejn (od II p. XVIII rozbierany przez ludność na materiał budowlany, po wojnie zrekonstruowany) oraz ruiny XIII-wiecznej warowni Štamberk.

 

Sanktuarium pielgrzymkowe pw. św. Jana Nepomucena w Zelenej Horze (1994)

Decyzję o wybudowaniu świątyni podjęto w 1719 roku, roku rozpoczęcia starań o beatyfikację Jana z Nepomuka, czternastowiecznego czeskiego duchownego, wikariusza przy arcybiskupie praskim i spowiednika królowej Zofii Bawarskiej, żony Wacława IV. W 1393 roku Jan Nepomucen został stracony z rozkazu króla, który pokłóciwszy się z abp Pragi Janem z Jenštejna, postanowił zemścić się na jego najbliższym współpracowniku, tym bardziej, że ten najprawdopodobniej nie chciał złamać tajemnicy spowiedzi i wyjawić monarsze treści swoich rozmów z królową. Jan z Nepomuka został zatrzymany i wtrącony do więzienia, gdzie poddano go torturom, a następnie zrzucony z mostu Karola do Wełtawy. Zwłoki przyszłego męczennika wyłowili z rzeki zakonnicy i pochowali je

Na początku XVIII wieku arcybiskup praski František Ferdinand Khünburg postanowił kanonizować Jana Nepomucena. W 1719 rozpoczęto starania o beatyfikację duchownego, którą ogłoszono dwa lata później, a w 1729 roku Jan z Nepomuka został uznany za świętego, co duchowieństwo katolickie skwapliwie rozgłaszało w całym kraju. W wielu miastach powstawały rzeźby przedstawiające świętego, a w Zelenej Horze, gdzie za młodu Jan pobierał nauki, postanowiono wystawić sanktuarium pielgrzymkowe pod jego wezwaniem. Niewykluczone, że popularyzacja postaci świętego wśród Czechów miała na celu odciągnięcie ich od przywiązania do tradycji husyckiej.

Kościół pielgrzymkowy w Zelenej Horze, niewielkiej miejscowości koło miasta Zdziar nad Sazawą (Ždár nad Sázavou) na Morawach, wybudowano w stylu barokowym z elementami gotyzującymi. Autorem bardzo oryginalnego, wyjątkowego na skalę światową, opartego na symbolice cyfry 5 (po męczeńskiej śmierci św. Jana Nepomuka na powierzchni Wełtawy miało ukazać się pięć gwiazd, które wskazały poszukującym jego zwłok mnichom miejsce, gdzie się znajdowały) projektu był architekt włoskiego pochodzenia Jan Błażej Santini, który zrealizował budowlę na polecenie opata klasztoru cysterskiego w Zdziarze nad Sazawą. Budowla została postawiona na planie gwiazdy, ma po dziesięć kaplic i absyd, a otoczona jest pasem budynków o fantazyjnym kształcie. Do sanktuarium wiedzie pięć wejść, a ołtarz zdobi pięć gwiazd i pięć aniołów.

 

Zabytkowe centrum miasteczka Kutná Hora (1995)

Kutná Hora zaczęła dynamicznie rozwijać się już od XI wieku, gdy w okolicach miasteczka zidentyfikowano znaczne złoża srebra. Z kolei w połowie XII wieku w położonym nieopodal Sedlcu założono pierwszy klasztor cystersów na ziemiach czeskich. Uwarunkowania te sprawiły, że Kutná Hora szybko stała się jednym z najważniejszych miast w Czechach. Największy rozkwit miasto przeżywało na przełomie XIII i XIV wieku i w XV stuleciu. Pod koniec XIII stulecia król Wacław II ustanowił tu mennicę królewską, gdzie zaczął bicie tzw. groszy praskich, przez najbliższe stulecia jednej z najpopularniejszych monet w Europie Środkowej, oraz ufortyfikował miasto, zaś XIV stulecie to okres rządów uznawanego za najlepszego czeskiego władcę Karola IV Luksemburskiego. Potwierdził on nadane przez wcześniejszych władców Kutnej Horze przywileje, dzięki czemu miasteczko stało się drugim po Pradze centrum ekonomicznym królestwa Czech.

Jednakowoż wiek XV przyniósł Kutnej Horze chude lata. Nie dość, że dotychczas znane złoża srebra się wyczerpały, to miasto zostało dwukrotnie zniszczone w latach 20. w trakcie wojen husyckich – raz przez wojska husyckie, raz przez oddziały cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Wkrótce jednak miasto ponownie odżyło dzięki odnalezieniu kolejnych złóż srebra, a w 1471 r. odbyła się tu elekcja Władysława Jagiellończyka na króla Czech.

W II połowie XVII wieku kutnohorskie złoża srebra ostatecznie się wyczerpały, a jeszcze wcześniej okolice spustoszyła wojna trzydziestoletnia. Miasteczko podupadło, acz zachowało niezwykle cenną architekturę, która dochowała się do naszych czasów.

Najważniejsze kutnohorskie zabytki to XIV-wieczny Dwór Włoski (Vlašský dvůr), czyli siedziba mennicy królewskiej, oraz wybudowany pod koniec XIV stulecia kościół pw. św. Barbary, arcydzieło czeskiego gotyku, w XVII wieku poddane barokizacji przez miejscowych jezuitów, a w II połowie XIX stulecia przebudowane w stylu neogotyckim przez jednego z pierwszych czeskich archeologów i historyków sztuki, Jana Erazima Vocela, który urodził się w Kutnej Horze.

Pisząc o Kutnej Horze nie sposób nie wspomnieć o ossuarium w nieodległym Sedlcu, uznawanym za jedną z największych czeskich atrakcji turystycznych. Na cmentarzu w tej niewielkiej miejscowości znajduje się gotycka kaplica przebudowana na początku XVIII wieku w stylu barokowym, w której utworzono nietuzinkowo zaprojektowane ossuarium. Właściciele Sedlca, rodzina Schwarzenbergów, zleciła w latach 70. XIX wieku uporządkowanie cmentarza i utworzenie ossuarium snycerzowi Františkowi Rintowi, który posługując się kośćmi kilkudziesięciu tysięcy (podobno ponad 40 000) osób stworzył osobliwy wystrój wnętrza kaplicy cmentarnej w Sedlcu, wykonując ze wspomnianego budulca m.in. żyrandol i herb Schwarzenbergów. Ossuarium nie znajduje się na liście UNESCO.

 

Krajobraz kulturowy okolic miejscowości Lednice i Valtice (1996)

Tereny wokół Lednic i Valtic, niewielkich miejscowości w kraju południowoczeskim, od XIV wieku należały do jednego z potężniejszych rodów Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, Liechtensteinów. Pod koniec XVIII stulecia zaczęli oni przekształcać swoje lednicko-valtickie włości w spójne, rozległe założenie parkowe w stylu angielskim, oparte na południu o rzekę Dyję, dziś stanowiącą częściowo granicę między Czechami i Austrią.

W utworzonym założeniu parkowym, którego powierzchnia to około 300 kilometrów kwadratowych (!), znajduje się m.in. sosnowy las i kompleks stawów oraz, przede wszystkim, kilkanaście zabytkowych budowli o bardzo zróżnicowanej stylistyce. Są to m.in. klasycystyczne kolumnada zwana Rajsna oraz świątynie Apollina i Trzech Gracji, takiż pawilonik o nazwie Rendez-vous, w formie łuku triumfalnego, neogotycka kapliczka św. Huberta, sztuczne ruiny zamku Janohrad, minaret oraz szereg klasycystycznych i empirowych domków myśliwskich. Całość ujęta jest w dwie rezydencje. Pierwsza to neogotycki letni pałacyk w Lednicach, wybudowany w połowie XIX wieku na miejscu barokowego dworku myśliwskiego w oparciu o wzory neogotyku angielskiego. Obok pałacyku można obejrzeć mający ponad 350 metrów kwadratowych powierzchni kompleks akwariów z egzotycznymi gatunkami ryb oraz pokaźnych rozmiarów oranżerię. Druga to barokowa rezydencja w Valticach, powstała na przestrzeni XVII wieku w miejscu wcześniejszego pałacyku renesansowego z inicjatywy księcia Antona Floriana von und zu Liechtenstein. Przebudowę zakończył pod koniec XVII stulecia jeden z jego potomków, Joseph Wenzel von und zu Liechtenstein. Liechtensteinowie zatrudnili przy budowie pałacu wybitnych artystów doby baroku, jak architektów Antona Johann Ospela czy Antonio Marię Nicolao Beduzziego, związanych wcześniej z dworem w Wiedniu. Obecnie w pałacu można zwiedzić ekspozycję poświęconą Liechtensteinom, obejrzeć zabudowania parkowe oraz zapoznać się ze zbiorami Narodowego Centrum Win (Národní vinařské centrum), organizacji organizującej konkursy dla czeskich winiarzy i popularyzującej czeskie wina w kraju i za granicą. Valtice uchodzą za jeden z głównych ośrodków produkcji i handlu winem w Czechach.

 

Zamek i ogrody zamkowe w Kromieryżu (Kroměříž) (1998)

Zamek w Kromieryżu na Morawach stał już w XIII wieku. Trzy stulecia później został oficjalną rezydencją arcybiskupów Ołomuńca, którzy przebudowali go na renesansową rezydencję. Wkrótce został zniszczony przez Szwedów w trakcie wojny trzydziestoletniej. Po jej zakończeniu, w II połowie XVII wieku, biskupi ołomunieccy odbudowali rezydencję w stylu barokowym. Głównym inicjatorem odbudowy i rozbudowy był abp Karl II. Lichtenstein-Kastelkorn, który zatrudnił doskonałych włoskich architektów - Filiberto Lucchese i Giovanniego Pietro Tencallę. Przy pałacu założono również pod koniec XVII wieku dwa ogrody – ciągnący się ku rzece Morawie krajobrazowy Ogród Pałacowy o powierzchni ponad 60 hektarów, z dwoma kolumnadami i dwoma pawilonami ogrodowymi, oraz mniejszy Ogród Kwiatowy, z dwiema okazałymi szklarniami, rotundą i kolumnadą o długości blisko ćwierć kilometra. Oba założenia uznawane są za arcydzieła europejskiej sztuki ogrodniczej doby baroku, zarówno ze względu na układ kompozycyjny samych ogrodów, jak ich usytuowanie względem pałacu arcybiskupiego i otoczenia.

W połowie XVIII wieku kompleks pałacowy strawił pożar, ale arcybiskup Leopold Bedrich Eglik szybko odbudował rezydencję, w której zachowały się po dziś dzień fragmenty gotyckie, renesansowe i barokowe. Tymczasem oba parki zostały nieco przekomponowane w połowie XIX wieku, nic jednak nie tracąc ze swoich niezaprzeczalnych walorów estetycznych, ani nie ucierpiawszy pod kątem wartości artystycznej.

Dzięki obecności arcybiskupów ołomunieckich Kromieryż był jednym z najważniejszych ośrodków miejskich Moraw i nazywany bywał „hanackimi (tj. morawskimi) Atenami”.

 

Wieś Holašovice (1998)

Pierwsze wzmianki o położonych w kraju południowoczeskim Holašovicach pochodzą z XIII wieku. Wioska niczym się nie wyróżniała, leżąc z dala od uczęszczanych szlaków handlowych wiodących z Czech do Austrii. W XVI wieku spustoszyła je zaraza. W XVIII i XIX stuleciu powoli się odradzała, zachowując tradycyjny układ i architekturę. Z powodu swojego usytuowania, Holašovice nigdy nie stały się ruchliwą wsią czy miasteczkiem handlowym, dzięki czemu zachowały się tam w nienaruszonym stanie tradycyjne chaty zgromadzone wokół dużego placu głównego oraz rozplanowanie jeszcze z czasów średniowiecza.

Warto dodać, że w marcu 1939 wieś, zamieszkiwaną przede wszystkim przez ludność niemieckojęzyczną, wcielono do Rzeszy. Po zakończeniu wojny dotychczasowych lokatorów zmuszono do emigracji, a w ich miejsce sprowadzono Czechów, którzy pieczołowicie zachowali tradycyjną holašowicką architekturę.

 

Zamek w Litomyšlu (2000)

W Litomyšlu zamek znajdował się już w X wieku. W późniejszych wiekach warownię przebudowywano, jednakże w ciągu XV i XVI wieku kilkakrotnie strawił ją pożar – najpierw w trakcie wojen husyckich, później trzykrotnie w czasach pokoju. W połowie XVI stulecia wypalona budowla trafiła w ręce Vratislava z Pernštejna, dyplomaty cesarza Maksymiliana i kanclerza królestwa, pana rozległych włości na terenie dzisiejszego kraju pardubickiego, który zlecił odbudowę budowli jako renesansowego pałacu w stylu włoskim. Prace powierzył włoskim architektom, braciom Giovanniemu Battiście i Ulrico Avostallim, którzy wznieśli jedną z najpiękniejszych renesansowych budowli o charakterze pałacowym, jaka kiedykolwiek stanęła na ziemiach czeskich, a może i w całej Europie Środkowej. Wprawdzie w drugiej i ostatniej dekadzie XVIII wieku w pałacu przeprowadzono remonty i przebudowy, jednakże zachowano renesansowy charakter budynku. Podczas drugiej przebudowy w zachodnim skrzydle rezydencji umieszczono teatr dworski ze zdobieniami w stylu klasycystycznym. Elewacje pałacu pokrywają charakterystyczne dla renesansu zdobienia w technice sgraffita, a dachy ukryte są częściowo za attykami. Obok pałacu znajduje się zespół budynków gospodarczych z osiemnastego wieku oraz ogród.

Renesansowy pałac to nie jedyny zasługujący na uwagę obiekt w Litomyšlu. Warto obejrzeć rynek (pl. Bedřicha Smetany) o długości przeszło pół kilometra, przy którymi znajduje się renesansowo-barokowy ratusz oraz mnóstwo renesansowych i barokowych kamieniczek, w tym dom, w którym w latach 70. XIX mieszkał ceniony czeski pisarz Alois Jirásek oraz dom, w którym w latach 1839-1840 mieszkała wybitna czeska powieściopisarka Božena Němcová . Na placu znajduje się także pomnik wybitnego czeskiego kompozytora Bedřicha Smetany, który urodził się w Litomyšlu, a przy rynku znajduje się neorenesansowy Smetanův dům (Dom Smetany) z początku XX wieku, teatr i sala koncertowo-konferencyjna.

Na uwagę zasługuje także kilka budynków powstałych w stylu modernistycznym, głównie o przeznaczeniu edukacyjnym – szkoła dla dziewcząt z 1906 roku oraz gimnazjum i szkoła przemysłowa z lat 20. XX wieku. 

Godne uwagi jest również Portmoneum, czyli muzeum malarza, grafika i pisarza Josefa Váchala, jednego z najbardziej obecnie cenionych czeskich ekspresjonistów. Znajduje się w domu litomyšlskiego urzędnika Josefa Portmana, przyjaciela artysty, który w 1920 roku poprosił go o ozdobienie ścian domu. Váchal namalował na nich sceny łączące motywy z religii i filozofii wschodu, literatury barokowej, literatury jarmarcznej i demonologii. W latach 90. malunki został odrestaurowane, a w 1993 r. Portmoneum - nazwę w 1934 roku wymyślił Váchal - zostało otwarte dla zwiedzających.

Z ciekawszych zabytków miasta można wymienić także dwa barokowe kościoły.

 

Kolumna Trójcy Przenajświętszej w Ołomuńcu (2000)

Kolumny morowe stawiano w bardzo wielu miastach i miasteczkach monarchii habsburskiej, zwłaszcza w okresie od soboru trydenckiego, tj. od II połowy XVI wieku, do II połowy XVIII stulecia. Obiekty te wznoszono przede wszystkim jako wotum za uwolnienie lub uratowanie danej miejscowości od zarazy. Kolumna wybudowana na ołomunieckim Górnym Rynku jest największą (ma 35 metrów wysokości) i najmisterniej zdobioną na terenie ziem czeskich. Powstała w okresie od drugiej do piątej dekady XVIII wieku, tylko i wyłącznie siłami i środkami mieszkańców Ołomuńca. Nieopodal, na Małym Rynku, znajduje się nieco starsza, pochodząca z początku XVIII wieku Kolumna Mariacka.

Wprawdzie kolumna Trójcy Przenajświętszej to jedyny ołomuniecki zabytek wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jednakże w Ołomuńcu znajduje się wiele innych wysokiej klasy zabytków. Są to m.in. monumentalna gotycka (w XIX wieku przebudowana w stylu neogotyckim) katedra pw. św. Wacława i znajdujący się nieopodal kompleks Pałacu Biskupiego (z elementami architektury z XI wieku, a także renesansowymi i barokowymi) wraz z Muzeum Archidiecezjalnym; barokowy Pałac Arcybiskupi projektu Filiberto Lucchesego, gdzie w grudniu 1848 r. cesarzem obrano Franciszka Józefa; późnogotycki ratusz z zegarem słonecznym w stylu…socrealistycznym; pochodzące z XVII i XVIII wieku pozostałości twierdzy ołomunieckiej, na czele z Bramą Marii Teresy i Arsenałem z II połowy XVIII stulecia czy Willa Primavesi z I dekady XX wieku, arcydzieło architektury secesyjnej na skalę europejską, z dekoracjami Gustava Klimta i Antona Hanaka oraz kilka innych ciekawych pałacyków i kamienic. Miasto szczyci się również ośmioma barokowymi fontannami, w większości pochodzącymi z I połowy XVII stulecia. Przedstawiają m.in. rzymskie bóstwa: Jowisza, Saturna, Merkurego i Neptuna, jak również Heraklesa i Juliusza Cezara.

 

Willa Tugendhatów w Brnie (2001)

Wybudowana w latach 1929-1930 brneńska Willa Tugendhatów uznawana jest za jedną z najważniejszych realizacji funkcjonalizmu w architekturze w skali światowej, a przy tym za jedno ze szczytowych osiągnięć architekta Ludwiga Miesa van der Rohe, autora wielu cenionych przez historyków architektury projektów will i biurowców.

Tak jak w przypadku innego dużego ośrodka miejskiego na Morawach, Ołomuńca, także Brno może pochwalić się innymi wysokiej klasy zabytkami. Są to m.in. XIII-wieczna twierdza króla Przemysła Otokara II - zamek Špilberk, od XVII wieku pełniąca funkcję więzienia, przede wszystkim dla przeciwników politycznych Habsburgów (np. po bitwie pod Białą Górą wtrącano tu protestancką szlachtę czeską, a w I połowie XIX wieku włoskich karbonariuszy) oraz monumentalna katedra pw. św. św. Piotra i Pawła o gotyckiej bryle, barokowym wnętrzu oraz neogotyckich wieżach i ołtarzu z przełomu XIX i XX wieku. Na uwagę zasługują także realizacje nieco mniej znanego niż van der Rohe funkcjonalisty Ernsta (Arnošta) Wiesnera, autora projektów Pałacu Morawy (Palác Morava) i brneńskiego krematorium. Warto zwiedzić także drugie pod względem bogactwa zbiorów w Czechach muzeum – Muzeum Moraw.

Koniecznie wspomnieć należy także o malowniczo położonym nad rzeką Svartką zamku Veveři, położonym o 10 kilometrów na północny zachód od miasta. Ta pochodząca z XII-XIII wieku warownia margrabiów Moraw, doskonale dotychczas zachowana, została poważnie uszkodzona pod koniec II wojny światowej. Do lat 90. budowla była zaniedbana, ale staraniami Ministerstwa Kultury jest obecnie przywracana do stanu sprzed wojennych zniszczeń.

Miłośników motoryzacji być może zainteresuje tor wyścigowy im. Tomáša Garrigue Masaryka, na którym od lat 30. organizowane są różne imprezy wyścigowe (obecnie użytkowany tor został otwarty w latach 80. i tylko częściowo pokrywa się z pierwotnie użytkowanym torem z lat 30., na który składały się drogi publiczne). Poza wyścigami motocyklowymi i samochodowymi, do Brna wielu turystów przyciąga także doroczny konkurs i festiwal ogni sztucznych Ignis Brunensis.

Osoby wrażliwe na piękno przyrody zapewne chętnie odwiedzą położony na północ od miasta rezerwat Morawski Kras.

Należy nadmienić, że Brno jest siedzibą najwyższych władz sądowniczych Republiki Czeskiej – Sądu Najwyższego, Najwyższego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego.

 

Dzielnica żydowska i bazylika pw. św. Prokopa w Třebíčy (2003)

Třebíč to niewielkie miasteczko leżące nad rzeką Igławą (Jihlava) na pograniczu Moraw i Wysoczyzny (południowy wschód Republiki Czeskiej). W średniowieczu było jednym z najprężniej rozwijających się ośrodków miejskich na Morawach, ale w XV ucierpiało w trakcie walk między królem Czech Jiřím z Podiebradów a monarchą węgierskim Maciejem Korwinem. W następnym stuleciu zabudowę Třebíčy kilkakrotnie strawił pożar. Mimo to w miasteczku znajdują się dwa zabytki wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO – bazylika pw. św. Prokopa oraz dzielnica żydowska wraz z ogromnym kirkutem. Te najcenniejsze třebíčańskie obiekty mieszczą się na północnym, wznoszącym się brzegu Igławy.

Bazylika pw. św. Prokopa powstała w połowie XIII wieku na miejscu starszej o około 300 lat kaplicy NMP, jako część klasztoru benedyktynów, założonego w mieście na początku XII stulecia. Do początku XVIII wieku obiekt był pw. Wniebowzięcia NMP, ale po kanonizacji Prokopa jego uczyniono patronem świątyni. Bazylika stanowi niezwykle cenny przykład architektury okresu przełomu między epoką romańszczyzny i gotyku.

Również na północnym brzegu Igławy znajduje się dzielnica żydowska, której początki sięgają średniowiecza. Pierwsze zapiski o najstarszej w dzielnicy synagodze, obecnie użytkowanej jako świątynia Braci Czeskich, pochodzą z końca XVI stulecia. Młodsza jest wybudowana w połowie następnego stulecia Stara synagoga (zwana także Tylną). Dziś służy jako sala spotkań, jest tam również eksponowana wystawa dotycząca dziejów żydowskiej społeczności Třebíčy, która od połowy XIX wieku miała własny samorząd. Wówczas też dzielnicę starozakonnych, zamieszkiwaną przede wszystkim przez kupców, lichwiarzy i rzemieślników trudniących się garncarstwem, mydlarstwem i białoskórnictwem, nazwano Zamościem (Zamošti).

Żydowska społeczność Třebíčy, wyniszczona w trakcie II wojny światowej, miała swój cmentarz, który przez wieki rozrósł się do tak wielkich rozmiarów, że stał się trzecim największym kirkutem na ziemiach czeskich, po nekropoliach w Pradze i nieodległym Brnie.

Spośród innych zabytków Třebíčy warto wymienić długi, bo ciągnący się aż przez 400 metrów, rynek z kamieniczkami z wieków XVIII i XIX oraz barokowy klasztor kapucynów z XVII stulecia.

 

Źródła:

www.whc.unesco.org

www.strednimorava-tourism.cz

www.jizni-morava.cz

www.olomouc.eu

www.brno.cz

www.praha.eu

www.unesco-czech.cz

www.czecot.pl

www.valtice.eu

www.vinarskecentrum.cz

www.zamek-lednice.info

www.zelenahora.cz

www.kutnahora.cz

www.myczechrepublic.com

www.czechtourism.com

www.atlasceska.cz

www.kamvpraze.info

www.telc-etc.cz

www.rp.pl

www.podroze.onet.pl

„Praga”, seria: Miasto od środka, Wydawnictwo RM, Warszawa, 2007

Wikipedia, różne wersje językowe

 

 

Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO)

Taniec rekrutów z regionu Slovácko (cz. Slovácký verbuňk) (2009)

To tańczony na Slovácku (południowa część Moraw), a także na Węgrzech, męski taniec ludowy. Początkowo był wykonywany okolicznościowo, przed odejściem ze wsi młodzieńców powołanych do wojska. Sprawne i energiczne wykonanie tego, w dużej mierze improwizowanego, tańca miało być dowodem na sprawność rekruta, a także zwrócić nań uwagę panien. Z upływem czasu verbuňk (węg. verbunkos) stał się tańcem tańczonym także podczas innych uroczystości, jak odpusty czy wesela.

Taniec nie ma ustalonych figur. Im większą pomysłowością w improwizacji wykaże się tańczący, tym większe zdobędzie uznanie. Muzyka, tradycyjnie grana na cymbałach lub instrumentach dętych, ewentualnie skrzypcach, przyspiesza wraz z upływem czasu. Verbuňk wykonywany bywa solo lub w grupach. W tym drugim przypadku tancerze nie poruszają się jednak w sposób skoordynowany. Każdy stara się zaprezentować jak najbardziej energiczny i oryginalny sposób tańca.

 

Sokolnictwo (2010)

Sokolnictwo to odwieczna tradycja polowań z wykorzystaniem małych ptaków drapieżnych. Na listę UNESCO zostało wpisane w 2010 roku z inicjatywy jedenastu państw (Arabia Saudyjska, Belgia, Czechy, Francja, Hiszpania, Katar, Korea Południowa, Maroko, Mongolia, Syria). Oczywiście nie są to jedyne kraje, gdzie kultywuje się tradycję polowań z sokołami.

 

Pochody ostatkowe na Hlinecku (2010)

Hlinecko to niewielki region w środkowych Czechach, znajdujący się na terenie kraju pardubickiego. Od wieków w hlineckich wsiach odbywają się tradycyjne pochody ostatkowe, które można utożsamiać z polskimi pochodami kolędniczymi.

Pochody odbywają się w ostatnim tygodniu karnawału (tzw. ostatki), w szczególności w jego ostatnim dniu – we wtorek poprzedzający Środę Popielcowa. Uczestnicy pochodów przebierają się w specjalnie na tę okazję przygotowane stroje, w tym maski – tradycyjnie kawalerowie noszą czerwone, a żonaci czarne. Jeden z uczestników pochodu przebiera się za zwierzę gospodarskie (strój przypomina znanego z polskich obrzędów turonia). Uczestnicy pochodu odwiedzają kolejnych gospodarzy we wsi tańcząc i śpiewając, za co otrzymują drobne datki i poczęstunek. Wizyta przebierańców miała bowiem zapewnić urodzaj w nadchodzącym roku. Obchód po wsi kończy symboliczne zarżnięcie zwierzęcia (klaczy, krowy, kozła, turonia...), co jest karą za jego krnąbrność i niechęć do pracy w minionym roku. Wkrótce potem zwierzę jest cucone wódką, którą kolędnicy otrzymali od gospodarzy.

 

Jazda królów (cz. Jízda králů) (2011)

Jazda królów (jízda králů) to morawski zwyczaj ludowy do dziś kultywowany w miejscowości Vlčnov i kilku innych miejscach na południu Moraw, tuż przy granicy ze Słowacją.

Pierwsze wzmianki o jeździe królów pochodzą z początku XIX wieku, ale jest niemal pewne, że obrzęd obchodzono wcześniej. Polega na konnym pochodzie przez wieś przebranych w dziewczęce ubrania chłopców w wieku ok. 10-12 lat, trzymających w ustach białe róże. Eskortowani są przez idących pieszo osiemnastolatków, według tradycji mających wkrótce opuścić wieś jako rekruci. Zbierają oni dla jadących konno malców drobne datki. Pochód odbywa się w ostatni weekend maja.

Etnografowie proponują różne wersje pochodzenia obrzędu. Prawdopodobnie jest to chrześcijańska wersja pogańskiego obrzędu inicjacyjnego – symbolicznego przejścia chłopców z wieku dziecięcego do męskiego. Tymczasem według jednej z najpowszechniej znanych wersji legendy mającej tłumaczyć genezę jazdy królów, obrzęd upamiętnia przejazd przez Morawy w 1469 toku króla Węgier Macieja Korwina, który, jak niosła wówczas wieść gminna, uchodził po przegranej bitwie przed wojskami króla Czech Jerzego z Podiebradów w kobiecym ubraniu. Biała róża w ustach uczestników jazdy królów ma symbolizować milczenie, jakie musiał zachować król, aby go nie rozpoznano i nie wydano w ręce Podiebrada.

 

Źródła:

www.unesco-czech.cz

www.unesco.org

www.jizni-morava.cz

www.czecot.pl

www.jizdakralu.vlcnov.cz

www.nulk.cz

www.czechtourism.com

www.lidovky.cz

Wikipedia, różne wersje językowe


Zdjęcie na dziś

Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)
Sabinov (północno-wschodnia Słowacja), tablica upamiętniająca odbywające się w mieście zdjęcia do filmu „Sklep przy głównej ulicy”, nakręconego na podstawie noweli Ladislava Grosmana o tym samym tytule. W filmie, który zdobył Oskara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w 1966 r., główną rolę kobiecą zagrała polska aktorka Ida Kamińska, nominowana za swoją kreację do Oskara. Źródło: Wikimedia Commons, autor: Jozef Kotulič, licencja: GNU FDL (http://pl.wikipedia.org/wiki/GNU_Free_Documentation_License)

Czy wiesz, że...

  • w Pradze znajduje się jeden z największych stadionów świata, Strahovský Stadion? W latach swej świetności ten oddany do użytku w 1938 roku obiekt mógł pomieścić ponad 200 tysięcy widzów. Powierzchnia jego murawy jest równa 9 boiskom piłkarskim.

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...