Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Język - Słowacja

Język słowacki (slovenský jazyk, slovenčina)

Język słowacki, wraz z językami: czeskim, polskim i serbołużyckim należy do języków zachodniosłowiańskich, które wraz z językami wschodniosłowiańskimi i południowosłowiańskimi tworzą grupę języków słowiańskich, jedną z części rodziny języków indoeuropejskich. Wg szacunków obecnie na Słowacji żyje około 5 000 000 osób posługujących się językiem słowackich (dane ze spisu powszechnego z 2001 r. dają nieco inny obraz, mianowicie, że słowacki jest językiem ojczystym dla nieco ponad 4 500 000 osób). Za granicą najwięcej użytkowników tego języka mieszka w Stanach Zjednoczonych, w Czechach i na Węgrzech.

Użytkownicy słowackiego żyją także w znaczniejszych ilościach w Polsce, Bułgarii, Rumunii, Chorwacji, Serbii, Austrii, Francji, Belgii, Rosji, Kanadzie, Argentynie i Australii. Szacuje się, że na całym świecie po słowacku mówi od 7 do 7,5 milionów ludzi.

 

Zarys historii języka słowackiego

1. Okres przedliteracki

Pierwszym etapem dziejów słowaczyzny jest okres prehistoryczny, trwający mniej więcej do 1000 r. W tym czasie w Europie Środkowej powstało obszerne Państwo Wielkomorawskie, którego kolebka znajdowała się na obecnych Morawach i Słowacji. Państwo to zostało schrystianizowane przez wysłanych z Konstantynopola misjonarzy Cyryla i Metodego, którzy posługiwali się językiem staro-cerkiewnosłowiańskim. Oprócz tego języka, w wyższych sferach Państwa Wielkomorawskiego używano prawdopodobnie również formy krajowej mowy, związanej z lokalnymi narzeczami.

O istnieniu takiego języka, który można by było uznać za protoplastę współczesnego słowackiego, świadczy tzw. „Mszał Kijowski” (słow. Kyjevské listy), napisany w staro-cerkiewnosłowiańskiej głagolicy tekst, pochodzący prawdopodobnie z IX wieku. „Mszał Kijowski” jest ważnym dokumentem dla historii słowaczyzny, ponieważ zawiera tzw. wielkomorawizmy, tj. elementy języków zachodniosłowiańskich. Ich obecność w tekście staro-cerkiewnosłowiańskim, napisanym w języku opartym na południowosłowiańskich narzeczach macedońskich z rejonów Salonik, jest dowodem na przenikanie ówczesnej formy słowackiego do kultury pisanej.

Po upadku Państwa Wielkomorawskiego około 907 r. i zajęciu terenów obecnej Słowacji przez Królestwo Węgier (II połowa X – I połowa XI wieku), rozwój dalsze przenikanie lokalnego języka do źródeł pisanych zostało jednak zahamowane. Ziemie słowackie stały się natomiast wkrótce częścią Korony Świętego Stefana, nazywaną Górnymi Węgrami.

Na XI wiek, datuje się początek tzw. starszego okresu przedliterackiego, który trwał do piętnastego stulecia. Najważniejszą cechą tego okresu jest rozwój języka słowackiego w formie mówionej. Powstawały wówczas przekazywane ustnie pieśni, które mogły mieć korzenie w kulturowej tradycji przedchrześcijańskiej – świadczą o tym wprowadzone w XII i XIII wieku zakazy wykonywania ludowych pieśni w kościołach i słuchania ich przez duchownych. Od XIV wieku wykształciła się specyficzna forma ówczesnej słowaczyzny – mowa używana przez ludność miast. Z końca XIV wieku pochodzą również pierwsze zabytki pisane w słowaczyźnie. Oficjalnym językiem wyższych sfer była w tym czasie łacina, z której niektóre słowa, zwłaszcza terminy administracyjno-prawnicze, zaczęły przenikać do miejscowej mowy.

Innym językiem, który w średniowieczu zaczął wywierać silny wpływ na słowaczyznę był język czeski. Jego przenikanie na ziemie obecnej Słowacji odbywało się początkowo za pośrednictwem czeskiego duchowieństwa, a następnie, od II połowy XIV wieku, poprzez studentów udających się ze Słowacji na Uniwersytet w Pradze i w wyniku działań wojennych (np. pobyt wojsk husytów lub wojsk czeskiego szlachcica Jána Jiskry, który podczas wojny o tron węgierski między Habsburgami i Jagiellonami wspierał tych pierwszych). Używany na terenach słowackich język czeski podlegał jednak także słowakizacji poprzez, np. adaptowanie miejscowych słów i zanikanie litery ř, używanej we właściwej czeszczyźnie (na stałe od XV wieku).

Nie ma wyraźnej daty oddzielającej starszy i młodszy okres przedliteracki w historii języka słowackiego, dlatego zakłada się, że ten drugi trwał od XVI do XVIII stulecia. Z końca XVI w. i na dobre z wieku XVII zachowały się teksty źródłowe pisane głównie w miejskiej mowie, która posiadała cechy ponaddialektalne. Zapisy te powstawały przede wszystkim dla praktycznych potrzeb regulacji spraw majątkowych: były to spisy majątków, testamenty, inwentarze, sądowe zapisy z przesłuchań świadków. Na podstawie występujących w tych tekstach różnic językowych wyodrębniono trzy warianty ówczesnej słowaczyzny: środkową, wschodnią i zachodnią. Teksty te nie stanowiły więc jeszcze skodyfikowanej i obowiązującej powszechnie formy języka słowackiego.

Próby ustalenia jednolitych zasad i normy tego języka trwały od końca XVI wieku. W XVIII wieku powstało wiele dzieł poświęconych językom używanym na terenach tzw. Górnych Węgier, m.in. Grammatica Slavonico-Bohemica Pavla Doležala z 1747 r., Syllabus Dictionarii Latino-Slaconicus z 1763 r. prawdopodobnie autorstwa Romualda Hadbavnego. Powstała też pierwsza powieść, napisana w zachodnim wariancie kulturowej słowaczyzny przez Józefa Ignaca Bajzę, o tytule „Przygody i doświadczenia kawalera René” (René mládenca príhody a skúsenosti) z 1783 r. Jednak pierwsza udana kodyfikacja miała miejsce 4 lata później – w 1787 r. Od tego roku rozpoczyna się okres literacki języka słowackiego.

2. Okres literacki

Kodyfikacja stała się możliwa między innymi dzięki rozporządzeniem cesarza Józefa II Habsburga, który w 1784 r. nakazał utworzyć na zamku w Bratysławie (wówczas Preszburgu) generalne seminarium katolickie.  Pierwszym kodyfikatorem języka słowackiego był Anton Bernolák, jeden ze studentów seminarium, a następnie katolicki ksiądz i przywódca ruchu, którego celem było ożywienie ducha narodowego wśród wiejskiej ludności Słowacji.  W 1787 r. wydał, napisaną przy współpracy z innymi studentami seminarium, pracę Dissertatio philologico-critica de literis Slavorum. Uzasadniono w niej potrzebę kodyfikacji słowaczyzny. Rozprawa zawierała także suplement w postaci podręcznika ortograficznego i słownika. Kolejnymi pracami kodyfikatorskimi były: Grammatica Slavica (1790) – podręcznik gramatyczny oraz Etymologia vocum Slovarum (1791) – podręcznik etymologiczny języka słowackiego. W ten sposób, dzięki pierwszej kodyfikacji, tzw. kodyfikacji bernolakowskiej, rozpoczął się okres literacki języka słowackiego.

Ponieważ większość osób, które studiowały z A. Bernolákiem i współpracowały przy pisaniu jego prac pochodziła ze środkowej lub zachodniej Słowacji, kodyfikacja bernolakowska opierała się na zachodnio- i środkowosłowackich wariantach języka. Objęła ona pisownię, fonologię, morfologię i zasób słów.

Forma słowaczyzny bernolakowskiej była dość daleka od formy współczesnego słowackiego. Zawierała m.in. występujące wcześniej w dokumentach okresu przedliterackiego litery, których brak w obecnym alfabecie słowackim: w, później zastąpione przez v; g, które oznaczało j oraz ğ – późniejsze g. Źródłem kodyfikacji leksyki była żywa mowa, jaką posługiwali się studenci seminarium, a także drukowane spisy, język ludowy, ówczesna terminologia prawna, rolnicza, botaniczna, itp. Ważną zasadą, którą kierował się A. Bernolák była tzw. zasada delimitacyjna, zgodnie z którą słowa pochodzące z języka czeskiego zostały wyraźnie oznaczone jako nie rdzennie słowackie.

Kodyfikacja bernolakowska wywarła bardzo duży wpływ na sytuację językową na Słowacji. Wariant słowaczyzny stworzony przez A. Bernoláka nie stał się jednak jedyną obowiązującą formą słowackiego. Był używany przede wszystkim przez katolicką ludność, jednak oprócz niego w użyciu ciągle były tradycyjne, nieskodyfikowane formy języka. Często używanym językiem był także tzw. starosłowacki, którym posługiwali się słowaccy ewangelicy i który stanowił słowakizowaną wersję języka czeskiego opartą na tzw. czeszczyźnie biblijnej, czyli na języku pierwszego pełnego przekładu Biblii na język czeski, dokonanego przez Braci Czeskich w II połowie XVI wieku (tzw. Biblia Kralicka).

Kolejnym znaczącym wydarzeniem dla rozwoju języka słowackiego była nowa kodyfikacja, tzw. kodyfikacja szturowska, dokonana przez Ľudovíta Štúra w 1846 r. Była ona odpowiedzią na specyficzne, społeczno-polityczne wyzwania, jakie pojawiły się przed słowackimi elitami narodowymi w pierwszej połowie XIX wieku.

Poważnym problemem dla uświadomionych narodowo Słowaków była przybierająca na sile fala madziaryzacji w sferze politycznej (zarządzenie komitatu bratysławskiego z 1832 r. o planowej madziaryzacji społeczeństwa słowackiego) i religijnej (działalność grafa Karola Zaya, generalnego inspektora kościoła ewangelickiego). W odpowiedzi na wysiłki węgierskiego ruchu narodowego próbowano odwoływać się do idei panslawistycznej, w szczególności do jedności narodowej i językowej Czechów i Słowaków.

Jednym z największych zwolenników tego kierunku działań był Ján Kollár, ksiądz ewangelicki i słowacki działacz narodowy. Jednak na przeszkodzie wypracowania wspólnej wersji języka Czechów i Słowaków stała niechęć mieszkańców Bohemii do wprowadzania zmian w czeszczyźnie. Zmiany te, przeprowadzane obustronnie – zarówno w słowackim jak i czeskim – zbliżyłyby oba języki na tyle, że możliwa by była ich wspólna kodyfikacja. Jednak w wyniku postawy elit czeskich zbliżenie to było możliwe tylko pod warunkiem jednostronnych ustępstw ze strony słowackiej. Zwolennikiem takich ustępstw był Ján Kollár, jednak podążanie wybranym przez niego kierunkiem oznaczałoby w praktyce odrzucenie większości autonomicznych cech słowackiego i konieczność dostosowania go do czeszczyzny.

Takiemu kierunkowi zmian sprzeciwił się L. Štúra, którego wizja opierająca się na ideach narodowych zaczerpniętych z filozofii romantycznej. Kodyfikacja szturowska miała na celu nie tylko obronę narodowego charakteru języka słowackiego przed próbami jego czechizacji, lecz odpowiadała także na potrzebę unormowania języka pisanego w sposób, który uczyni z niego wariant bliski mowie całego słowackiego ludu, a więc dialektom ze wszystkich stron kraju. Kodyfikacja dokonana przez Antona Bernoláka, opierająca się na dialektach zachodniosłowackich, była dość odległa wschodniosłowackim wariantom języka. Dlatego nowa kodyfikacja została przeprowadzona na bazie środkowej, słowaczyzny, która, po pierwsze, wyraźnie różniła się od wszystkich sąsiednich języków słowiańskich, a po drugie posiadała elementy występujące we wszystkich słowackich dialektach.

W wyniku kodyfikacji dokonanej przez L. Štúra i jego towarzyszy (m.in. Michal Hodža, Jozef Hurban, Ján Hollý) powstała forma słowackiego zbliżona do współczesnej postaci tego języka. Jednak kodyfikacja nie rozwiązała wszystkich problemów związanych z istnieniem kilku pisanych wariantów języka używanych prze ludność Słowacji. Dodatkowo, w wyniku działalności L. Štúra wzrosło napięcie ze zwolennikami biblijnej wersji języka czeskiego, ciągle używanego przez ewangelików na Słowacji.

Niedługo po wydarzeniach wiosny ludów w Monarchii Habsburskiej do głosu doszli zwolennicy językowej jedności czesko-słowackiej i starosłowackiego (biblijnej wersji czeskiego). Z polecenia Jána Kollára, habsburski minister Aleksander Bach ustanowił ten język językiem urzędowym. Ten stan rzeczy trwał do końca ery tzw. Bachowskiego Absolutyzmu, czyli do 1859 r.

Niezależnie od tych wydarzeń, w środowisku szturowskim myślano o konieczności dalszych mian w prawidłach regulujących funkcjonowanie języka skodyfikowanego w 1843 r. W 1847 r., na zebraniu założonego 3 lata wcześniej związku Tatrin, skupiającego zwolenników reformy szturowskiej, wyłoniono komisję, w skład której wszedł m.in. L. Štúr, a której zadaniem było wypracowanie zmian, modyfikujących niektóre zasady wprowadzone w kodyfikacji z 1843 r. Owocem tych wysiłków była tzw. reforma hodżowsko-hattalowska, której najważniejszym punktem było wydanie w 1852 r. napisanego przez Martina Hattalę podręcznika kodyfikacyjnego o tytule „Zwięzła gramatyka słowacka” (Krátka mluvnica slovenská).

Reforma doprowadziła do zmian w kodyfikacji szturowskiej wg zasady etymologicznej. W ten sposób cofnięto niektóre, uznane za zbyt radykalne, zmiany wprowadzone uprzednio. Niektóre zasady pisowni obecne przed kodyfikacją szturowską, zostały ponownie uznane za obowiązujące, m. in. rozróżnienie na głoski „i” – „y” oraz „í” – „ý” i wprowadzenie głosek „ľ ”, „ä”, „é”.

O sukcesie reformy z 1852 r. świadczy fakt jej przyjęcia się wśród większości twórców słowackich, mimo że oficjalnym językiem w słowackich urzędach i szkołach była do roku 1859 r. biblijna czeszczyzna.

Ważnym momentem w dalszym rozwoju skodyfikowanej formy słowackiego było utworzenie w 1863 r. w mieście Martin Macierzy Słowackiej (Matica slovenská). Celem tej instytucji było przede wszystkim rozpowszechnienie skodyfikowanej formy słowaczyzny w całym kraju, jej utrwalenie i, w razie potrzeby, dalsze doskonalenie. Macierz miała także dbać o przestrzeganie obowiązującej normy i o zasób słownictwa w języku słowackim. Dwoma głównymi źródłami, które pozwalały na powiększanie tego zasobu były dialekty krajowe oraz inne języki słowiańskie, zwłaszcza rosyjski i polski.

Instytucja szybko zyskała ogromną reputację i pozycję autorytetu w kwestiach naukowych i językowych. Narzędziami, którymi posługiwali się członkowie Macierzy było wydawanie licznych monografii naukowych oraz „Kroniki Macierzy Słowackiej” (Letopis Matice slovenskej), pierwszego słowackiego czasopisma naukowego. Mimo zamknięcia Macierzy w 1875 r. przez węgierskie władze w ramach wysiłków zmierzających do madziaryzacji Słowacji, język słowacki nie przestał się rozwijać, a Martin nie przestał być ośrodkiem słowackiego życia narodowego i słowackiej kultury.

W latach 70. XIX wieku rozwinęło się tzw. martinskie użycie języka słowackiego, oparte na języku używanym w publicystyce, literaturze naukowej i beletrystyce wydawanej w Martinie i wyznaczające kierunek dalszego rozwoju słowaczyzny. Rozwój ten nie tylko świadczył o żywotności języka, ale był motywowany również niesłabnącą presją madziaryzacji. Ważnym czynnikiem dla utrwalenia tego języka w niesprzyjających warunkach były prace Samo Cambela: zarys historii języka (Príspevky k dejinám jazyka slovenského) z 1903 r. oraz dzieło kodyfikacyjne „Podręcznik pisanej mowy słowackiej” (Rukoväť spisovnej reci slovenskej - 1906), w którym archaizmy niebędące w użyciu od kodyfikacji z 1852 r. zostały zastąpione nowszymi, żywymi formami. Kolejne wydania podręcznika Cambela w roku 1915 i 1919 wniosły kolejne zmiany, wprowadzone przez Jozefa Škultéty.

 Po I wojnie światowej i po wejściu Słowacji w skład państwa czechosłowackiego sytuacja kulturalna i językowa stała się nieporównanie lepsza niż stosunki panujące w monarchii austrowęgierskiej. Symbolem tej poprawy było ponowne otwarcie Macierzy Słowackiej w Martinie w 1919 r. oraz założenie, w tym samym roku, pierwszego słowackiego uniwersytetu imienia Jana Amosa Komeńskiego w Bratysławie.

Poprawie tej towarzyszyła jednak niepewność co do statusu słowaczyzny w nowopowstałym państwie. Oficjalne stanowisko władz Czechosłowacji mówiło o istnieniu jednego narodu czechosłowackiego, posługującego się jednym językiem o dwóch wariantach. Dla wielu osób z elity czeskiej nie chodziło tylko o jedność polityczną, żyli współistnienie w jednym państwie, ale prawdziwą jedność narodową, kulturalną i językową. Położenie języka słowackiego było w tym kontekście silnie determinowane bliskością nie tylko lingwistyczną, ale również polityczną i społeczną języka czeskiego. Polityka władz, zdominowanych przez polityków czeskich była więc niezbyt przychylna odrębności języka słowackiego. Na przykład, w państwowych publikacjach wyników spisów ludności, w rubryce „język” widniała tylko opcja „język czechosłowacki”.

W rezultacie ważnym problemem stała się kwestia kierunku kodyfikacji języka słowackiego. Istniały w tym względzie dwie tendencje wzajemnie sprzeczne: wg jednej należało, zgodnie z tradycją martinską i kierunkiem nadanym przez kodyfikację Štúra i Cambela, podkreślać odrębność języka słowackiego; wg drugiej – pożądanym kierunkiem była polityka państwa, które chciałoby normalizować język zbliżając go ku czeszczyźnie.

W 1931 r. na krótko przeważyło drugie rozwiązanie: wydana wówczas praca, tzw. pierwsze „Zasady pisowni słowackiej” (Pravidla slovenského pravopisu) Jana Damborskiego była oparta na analogicznej gramatyce języka czeskiego. „Zasady” zostały jednak w 1932 r. odrzucone przez Macierz Słowacką, która w tym samym roku zaczęła wydawać pierwsze lingwistyczne czasopismo „Słowacka mowa” (Slovenská reč). Linią redakcyjną tego periodyku było nawiązanie do tradycji martinskich, dbałość o czystość języka i – w tym duchu – walka przeciw przenikaniu do niego archaizmów i słów pochodzenia czeskiego. Przykładem walki z bohemizmami był apel autorów „Słowackiej mowy” o używanie obecnego wcześniej w słowackim słowa atrament zamiast neologizmu inkúst (od czeskiego inkoust) lub uważanego za słowackie cirkel zamiast przenikającego z czeszczyzny kružidla.

 W wyniku troski o wyraźną odrębność słowaczyzny w 1939 r. zaproponowano wydanie nowych „Zasad pisowni słowackiej”. Propozycja, której autorem był Heinrich Bartek, redaktor naczelny „Słowackiej mowy”, była jednak uznana za zbyt purystyczną i do jej realizacji nie doszło. Mimo że wydanie w 1940 r. nowych „Zasad pisowni słowackiej” nie było aż tak radykalne, to jednak starania obrońców odrębności języka słowackiego zwieńczył sukces, którym było wydanie kolejnych „Zasad pisowni słowackiej” w 1953 r. Ich główne założenia były potwierdzeniem linii prezentowanej przez Macierz Słowacką i redakcję „Słowackiej mowy”.

Zdjęcie na dziś

Tablica na Ulicy Preszburskiej w Paryżu, której nazwa pochodzi od dawnej nazwy Bratysławy i została ustanowiona w 1864 r. w celu upamiętnienia pokoju w Preszburgu z 1805 r. Ulica otacza półkolem, od strony południowo-zachodniej, plac Charles‘a de Gaulle‘a, na którym stoi paryski Łuk Triumfalny; źródło: wyszehrad.com
Tablica na Ulicy Preszburskiej w Paryżu, której nazwa pochodzi od dawnej nazwy Bratysławy i została ustanowiona w 1864 r. w celu upamiętnienia pokoju w Preszburgu z 1805 r. Ulica otacza półkolem, od strony południowo-zachodniej, plac Charles‘a de Gaulle‘a, na którym stoi paryski Łuk Triumfalny; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • polskie wyrażenie "Raz na ruski rok", określające rzadkość jakiegoś zjawiska, po słowacku brzmi: "Raz na węgierski rok" (słow.raz za uhorský rok).

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...