Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Języki mniejszości - Słowacja

Języki mniejszościowe na Słowacji [1]

Słowacja podpisała Europejską Kartę Języków Regionalnych lub Mniejszościowych Rady Europy 20 lutego 2001 roku, a ratyfikowała ją 5 maja tego samego roku. Dokument wszedł w życie z początkiem 2002 r.

1. Języki chronione jako regionalne lub mniejszościowe

W dokumencie ratyfikacyjnym Słowacja wymieniła następujące języki regionalne lub mniejszościowe, chronione na jej terytorium przez Kartę (w kolejności alfabetycznej): bułgarski, chorwacki, czeski, niemiecki, polski, rusiński, romski, węgierski, ukraiński.

Językiem mniejszościowym używanym przez największą liczbę osób oraz najsilniej chronionym jest język węgierski. Jego ochronę oparto na 53 ustępach lub punktach II części Karty (podczas gdy minimalna ilość wymagana od sygnatariuszy to 35 ustępów lub punktów). Język węgierski otrzymał najsilniejszą ochronę w obszarze oświaty (art. 8 Karty). Na podstawie tego artykułu władze słowackie zobowiązały się m.in. do udostępniania mniejszości węgierskiej oświaty na wszystkich poziomach (przedszkolnym, podstawowym, średnim, zawodowym, uniwersyteckim) i do organizowania szkoleń dla dorosłych w języku węgierskim. To właśnie w kwestii oświaty najbardziej widać różnicę w poziomie ochrony węgierskiego w porównaniu do pozostałych języków mniejszościowych na Słowacji. Oprócz tego, węgierski jest także mocniej chroniony przez artykuły: 9 (Władze sądowe), 10 (Władze administracyjne i służby publiczne) i 11 (Media).

Ochrona pozostałych języków mniejszościowych opiera się na stosowaniu 50 lub 49 ustępów części II Karty. Języki te można jednak podzielić na dwie grupy pod względem poziomu ich ochrony w kwestii oświaty. W grupie chronionej nieco silniej znalazły się języki rusiński oraz ukraiński, natomiast w grupie chronionej słabiej – bułgarski, chorwacki, czeski, niemiecki, polski, romski. Podany „ranking” języków mniej lub bardziej chronionych nie odzwierciedla rzeczywistego poziomu ochrony języka czeskiego, który, będąc językiem „quasi-oficjalnym” na Słowacji, korzysta z wielu przywilejów niedostępnych dla innych języków (np. możliwość używania czeskiego w kontaktach z administracją publiczną).

Ogólnie rzecz biorąc, podejście do ochrony języków mniejszościowych na Słowacji należy określić jako dosyć ambitne, przede wszystkim wobec faktu zastosowania wobec nich od 49 do 53 ustępów części III Karty, gdy wymagane minimum to 35 ustępów. Z drugiej strony ochrona języków mniejszościowych w Republice Słowackiej napotyka na praktyczne przeszkody natury społecznej, historycznej i prawnej.

2. Przeszkody ograniczające ochronę języków mniejszościowych na Słowacji

Wątpliwości wyrażone przez Komitet Ekspertów Rady Europy w okresowym raporcie z kwietnia 2009 r. dotyczyły przede wszystkim dwóch kwestii: zadeklarowanej przez Republikę Słowacką liczby użytkowników języków chronionych oraz zadekretowany w słowackim prawie tzw. próg 20%.

2.1 Liczba użytkowników języków mniejszościowych

Liczba użytkowników poszczególnych języków mniejszościowych na Słowacji została ustalona według spisu ludności przeprowadzonego w 2001 r. Kolejny spis będzie miał miejsce w maju 2011 r. Zdaniem Komitetu dane zebrane 9 lat temu nie odzwierciedlają rzeczywistej sytuacji. Pierwsza wątpliwość dotyczy liczby osób posługujących się językiem romskim. Według danych z tego spisu na Słowacji żyje 89920 Romów. Liczba ta wydaje się jednak zdecydowanie zbyt niska w stosunku do rzeczywistej liczebności słowackich Romów, która według demografów mieści się w przedziale 400 000-500 000.

Drugą grupą mniejszościową, której liczebność może być zaniżona, są Niemcy. W 2001 r. przynależność do mniejszości niemieckiej zadeklarowało 5405 osób. Tymczasem zdaniem Związku Karpatoniemieckiego na Słowacji (ZKS, niem. Karpatendeutscher  Verein in der Slowakei, słow. Karpatskonemecký Spolok na Slovensku) na Słowacji mieszka około 40 000 członków mniejszości niemieckiej, których znaczna część, kierując się doświadczeniami historycznymi, nie zdecydowała się na zadeklarowanie swojej tożsamości (zapewne dlatego na stronie internetowej ZKS: http://www.kdv.sk/, można natknąć się na apel o uczestniczenie w przyszłorocznym spisie ludności). Inna nieścisłość dotyczy liczebności dwóch bliskich sobie mniejszości, z których jedna określa się jako mniejszość rusińska, a druga jako mniejszość ukraińska. Komitet Ekspertów stwierdził, że duża fluktuacja osób między tymi dwiema grupami mniejszościowymi sprawia, że wyniki spisu z 2001 r. nie odzwierciedlają stanu rzeczywistego.

Niedokładne dane dotyczące liczby użytkowników języków mniejszościowych na Słowacji, powodujące z reguły zaniżenie ich liczby w stosunku do rzeczywistych wartości, mają negatywny wpływ na ochronę tych języków. Dzieje się tak, ponieważ system przyznawania funduszy oraz czasu antenowego użytkownikom języków mniejszościowych opiera się właśnie na liczbie osób należących do danej mniejszości narodowej. Prawdopodobne zaniżanie tej liczby odbija się negatywnie na ochronie języków mniejszości ze względu na stosowany na Słowacji przepis, zwany „progiem 20%”.

2.2 Próg 20%

W związku z Artykułem 1 b) Karty, definiującym „terytorium, na którym używany jest język regionalny lub mniejszościowy”, Słowacja zastosowała w dokumencie ratyfikacyjnym przepis z  Rozporządzenia z 25 sierpnia 1999 r. Przepis ten ogranicza obszary używania języków regionalnych lub mniejszościowych do gmin (słow. obec), w których obywatele słowaccy należący do mniejszości narodowych stanowią co najmniej 20% ludności.

Przepis ten w praktyce nie odnosi się do wszystkich zakresów ochrony języków mniejszościowych przez Kartę (Artykuły od 8 do 14), lecz ogranicza jedynie stosowanie Artykułu 10, dotyczącego używania języków mniejszościowych w kontaktach z władzami administracyjnymi i służbami publicznymi. Próg 20% został osiągnięty w największym stopniu przez cztery języki mniejszościowe, których użytkownicy są najliczniejsi bądź najbardziej skoncentrowani: węgierski, rusiński, romski i ukraiński. Języki te mogą jednak korzystać z ochrony Artykułu 10 tylko w tych gminach, gdzie warunek progu 20% jest spełniony (czyli w przypadku węgierskiego w 511 gminach, rusińskiego – w 68, romskiego – w 57 i ukraińskiego – w 18; język czeski nie jest w praktyce objęty przepisem o progu 20% z uwagi na jego quasi-oficjalny status, który sprawia, że stosowanie Artykułu 10 Karty jest zapewnione właściwie automatycznie).

Konsekwencją przepisu o progu 20% jest fakt, że osoby posługujące się takimi językami jak niemiecki i chorwacki są chronione przez Artykuł 10 w bardzo ograniczonym stopniu, gdyż warunek progu 20% jest w ich przypadku spełniony tylko w dwóch gminach. Ponadto dwa inne języki mniejszościowe na Słowacji: bułgarski i polski nie są objęte w ogóle ochroną wynikającą z Artykułu 10 Karty (polegającą, na przykład, na możliwości składania w języku mniejszościowym wniosków i pism w urzędach oraz otrzymywania w nim urzędowych odpowiedzi), mimo że Słowacja zadeklarowała taką ochronę w dokumencie ratyfikacyjnym.

Z powyższych faktów wynikły dwie najważniejsze uwagi Komitetu Ekspertów do władz Słowacji. Po pierwsze zachęca on władze Republiki do systematycznego zbierania danych o osobach posługujących się językami mniejszościowymi w celu uniknięcia nieścisłości w ustalaniu liczebności grup mniejszościowych. Po drugie Komitet Ekspertów zarekomendował rządowi Słowacji rewizję zapisu o progu 20%, który ogranicza efektywną ochronę języków mniejszościowych w sferze administracji publicznej.

3. Rekomendacje Komitetu Ministrów Rady Europy

W drugim raporcie ewaluacyjnym Komitet Ekspertów umieścił także inne, bardziej szczegółowe zastrzeżenia dotyczące ochrony języków regionalnych na Słowacji w poszczególnych zakresach ochrony zapewnianych przez Kartę. Wniosek, jaki można wysnuć z lektury raportu, jest następujący: w wyniku ambitnych zobowiązań, które Słowacja złożyła przy ratyfikacji Karty, ma ona spore kłopoty z pełnym stosowaniem jej zapisów w praktyce. Stąd stosunkowo dużo rekomendacji i zaleceń, wydanych władzom Słowacji, przez Komitet Ministrów Rady Europy. Najważniejsze z nich to:

1. Zmiana zasady progu 20%, aby ochrona wszystkich języków mniejszościowych w sferze administracji publicznej mogła być efektywnie wcielana w życie.

2. Udostępnienie nauczania wszystkich języków mniejszościowych na odpowiednich poziomach oświaty (zgodnie z podjętymi zobowiązaniami) i podniesienie świadomości rodziców o możliwości takiego nauczania.

3. Ustanowienie ciał odpowiedzialnych za kontrolę podjętych działań i osiągniętego postępu we wprowadzaniu nauczania języków regionalnych lub mniejszościowych.

4. Zwiększenie dostępności programów we wszystkich chronionych językach mniejszościowych w publicznej telewizji i radiu oraz ułatwienie prywatnym stacjom radiowym i telewizyjnym nadawania programów w tych językach.

5. Ułatwienie tworzenia gazet w językach regionalnych i mniejszościowych.

6. Kontynuowanie wysiłków w celu zniesienia praktyki nieusprawiedliwionego umieszczania romskich dzieci w szkołach specjalnych i w celu udostępnienia edukacji w tym języku na poziomie przedszkolnym i podstawowym.

Kolejny raport ewaluacyjny dotyczący sytuacji języków regionalnych lub mniejszościowych na Słowacji zostanie opublikowany w lipcu 2011 roku.

 


Europejska Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych jest konwencją Rady Europy, która została uchwalona 25 czerwca 1992 r. przez Komitet Ministrów Rady Europy, a weszła w życie 1 marca 1998 r. Jej celem jest ochrona języków używanych przez mniejszości narodowe i etniczne, uważanych za istotną część różnorodności i bogactwa kulturowego Europy.

Ochrona roztaczana przez Kartę nad językami regionalnymi lub mniejszościowymi ma postać dwóch zbiorów przepisów: składa się z części II Karty wraz z artykułem 7 i części III z artykułami od 8 do 14. Artykuł 7 określa cele i ogólne zasady ochrony języków mniejszości, które każdy sygnatariusz Karty jest zobowiązany respektować w całości wobec wszystkich języków regionalnych i mniejszościowych, również tych nieposiadających bazy terytorialnej. Jeśli chodzi o część III, zawiera ona zobowiązania do konkretnej ochrony i wspierania języków mniejszości w kilku obszarach.

Zgodnie z artykułem 2, ust. 2 Karty, „każda Strona zobowiązuje się stosować co najmniej 35 ustępów lub punktów wybranych spośród postanowień Części III Karty, w tym przynajmniej po trzy wybrane z art. 8 i 12 i przynajmniej po jednym z art. 9, 10, 11 i 13.”[2]. Artykuły części III Karty obejmują następujące obszary: Oświata, Władze sądowe, Władze administracyjne i służby publiczne, Media, Działalność kulturalna, Życie ekonomiczne i społeczne, Wymiana graniczna.

Podpisanie i ratyfikacja Karty ma charakter dobrowolny. System oceny stosowania zapisów Karty opiera się na okresowych sprawozdaniach składanych przez państwa – sygnatariuszy oraz na raportach oceniających wydawanych przez tzw. Komitet Ekspertów Rady Europy. Na podstawie raportów oceniających Komitet Ministrów Rady Europy wydaje sygnatariuszom konwencji rekomendacje.

Do chwili obecnej (listopad 2010) Kartę ratyfikowało 25 spośród 47 członków Rady Europy. Osiem państw, które podpisało Kartę, nie zdecydowało się dotychczas na jej ratyfikację (m.in. Francja, Rosja, Włochy). Czternaście krajów, z których osiem należy do UE (Belgia, Bułgaria, Estonia, Grecja, Irlandia, Litwa, Łotwa, Portugalia), nie podpisało Karty.



[1]              Tekst na podstawie: Raportów okresowych władz słowackich i Raportów oceniających Komitetu Ekspertów Rady Europy, dotyczących sytuacji języków regionalnych i mniejszościowych na Słowacji. (dostępne pod adresem: http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/default_en.asp#Slovakia).

[2]           Uwaga: polskie, nieoficjalne tłumaczenie Karty dostępne na stronie Rady Europy (http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/textcharter/default_en.asp) zawiera błąd, podając liczbę trzech piątych (3/5) zamiast trzydziestu pięciu wymaganych do stosowania ustępów części III Karty.

Zdjęcie na dziś

Tablica na Ulicy Preszburskiej w Paryżu, której nazwa pochodzi od dawnej nazwy Bratysławy i została ustanowiona w 1864 r. w celu upamiętnienia pokoju w Preszburgu z 1805 r. Ulica otacza półkolem, od strony południowo-zachodniej, plac Charles‘a de Gaulle‘a, na którym stoi paryski Łuk Triumfalny; źródło: wyszehrad.com
Tablica na Ulicy Preszburskiej w Paryżu, której nazwa pochodzi od dawnej nazwy Bratysławy i została ustanowiona w 1864 r. w celu upamiętnienia pokoju w Preszburgu z 1805 r. Ulica otacza półkolem, od strony południowo-zachodniej, plac Charles‘a de Gaulle‘a, na którym stoi paryski Łuk Triumfalny; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • polskie wyrażenie "Raz na ruski rok", określające rzadkość jakiegoś zjawiska, po słowacku brzmi: "Raz na węgierski rok" (słow.raz za uhorský rok).

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...