Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Miejsca historyczne - Węgry

WĘGRY – WAŻNE MIEJSCA

Kilka miejsc szczególnie mocno zapisało się w historii Węgier i Węgrów. Oto ich krótka charakterystyka.

Arad – Arad to znajdujące się w zachodniej Rumunii, tuż przy granicy z Węgrami, miasto gdzie 6 października 1849 Austriacy dokonali egzekucji trzynastu najważniejszych dowódców powstania węgierskiego 1848 roku, a właściwie stanowiącej jej część kampanii wojennej trwającej od grudnia 1848 do sierpnia 1849 roku. Arad leżał wówczas na terenie tzw. Węgier historycznych, które z kolei wchodziły wówczas w skład cesarstwa Austrii. Egzekucję przeprowadzić rozkazał austriacki generał, głównodowodzący wojsk austriackich Julius Jacob von Haynau, chcąc w ten sposób sterroryzować wszystkich tych, którzy liczyli jeszcze na zbrojną walkę przeciwko Austrii, która po ponad pół roku walk, wspomagana przez Rosję, ostatecznie pokonała powstańców. W Aradzie zostali rozstrzelani generałowie Arisztid Dessewffy, Ernő Kiss, Ernő Poeltenberg, György Lahner, Ignác Török, János Damjanich, József Nagy-Sándor, József Schweidel, Károly Knezich, Károly Leiningen-Westerburg, Károly Vécsey, Lajos Aulich i Vilmos Lázár.

 

Bazylika pod wezwaniem św. Adalberta (Wojciecha) w Ostrzyhomiu (Esztergom) – to bazylika prymasowska, siedziba prymasa Węgier (pełniącego jednocześnie funkcje arcybiskupa diecezji ostrzyhomsko-budapeszteńskiej), najważniejszy kościół na Węgrzech. Pierwsza świątynia na wzgórzu, na którym wznosi się imponująca budowla, powstała w I. połowie XI., za czasów pierwszego króla Węgier, św. Stefana. W późniejszych wiekach kościół był kilkakrotnie niszczony (m.in. na początku XIV. wieku przez Wacława III Czeskiego, walczącego o tron Węgier oraz w okresie wojen z Turkami w XVI. wieku) i odbudowywany. Obecnie jego najstarszą zachowaną częścią jest kaplica grobowa arcybiskupa Tamasa Bakocza, jednej z najważniejszych postaci na węgierskiej scenie politycznej początków XVI. wieku, doradcy króla Władysława II i kandydata na tron papieski. Wykonana w czerwonym marmurze przez artystów sprowadzonych z Włoch kaplica jest jedną z najwcześniej wybudowanych i jedną z najpiękniejszych realizacji w stylu renesansowym poza Włochami. Tymczasem sama bazylika w swej obecnej formie powstała w latach 1822-1856 z inicjatywy prymasa Sandora Rudnaya, a według projektu architektów Pala Kuhnela i Sandora Packha oraz Jozsefa Lipperta. Poświęcenia bazyliki dokonał w sierpniu 1856 roku prymas Janos Scivotszky. Tego dnia odprawiono w bazylice mszę, do której muzykę skomponował sam Franciszek Liszt („Missa solemnis”). Bazylika w Ostrzyhomiu jest najwyższym budynkiem na Węgrzech (100 metrów wysokości), a jej najbardziej rzucającymi się w oczy elementami są monumentalna kopuła i flankujące szeroką, klasycystyczną fasadę wieże. Obok wspomnianej kaplicy grobowej Tamasa Bakocza na uwagę zasługują skarbiec bazyliki z kilkoma wysokiej klasy zabytkowymi akcesoriami liturgicznymi, krypta prymasów Węgier i przede wszystkim monumentalny ołtarz autorstwa Michelangelo Grigolettiego i piękne organy z połowy XIX wieku. Bazylika jest najważniejszym kościołem dla węgierskich katolików.

 

Bazylika pod wezwaniem św. Stefana w Budapeszcie – to największa katolicka świątynia w Budapeszcie, wybudowana w II. połowie XIX. wieku i na początku wieku XX. Znajduje się przy Placu św. Stefana (Szent István tér) Jest to budowla łącząca w sobie neoklasycyzm i neorenesans, a autorami jej planów byli József Hild, a po jego śmierci Miklos Ybl i József Kauser. Budowę świątyni rozpoczęto jeszcze przed rewolucją węgierską 1848 roku, jednakże wojna o niepodległość przeciwko Austrii, a następnie osuwanie się fundamentów z powodu wysokiej wilgotności ziemi, na której stawiano budowlę i wreszcie zawalenie się gotowej prawie kopuły, co miało miejsce w 1868 roku, spowodowało znacznie opóźnienie zakończenia budowy. Poświęcenia bazyliki dokonano w 1905 roku. W jej wnętrzu znajduje się najważniejsza dla węgierskich katolików relikwia, prawica św. Stefana. Świątynia ma 96 metrów wysokości, co sprawia, że jest najwyższym budynkiem Budapesztu obok gmachu parlamentu, również liczącego sobie 96 metrów wysokości. Nie jest to dziełem przypadku, bowiem obie budowle miały, w zamyśle, zostać ukończone do 1896 roku, w którym obchodzono tysiąclecie węgierskiej państwowości, zaś ich równa wysokość symbolizować miała równość władzy świeckiej i duchownej.

 

Mohacz (Mohács) – dziś jest to niewielkie miasto w komitacie Baranya, nieopodal granicy z Serbią. To w jego okolicy 29 sierpnia 1526 roku wojska węgierskie dowodzone przez króla Ludwika Jagiellończyka starły się z siłami tureckimi sułtana Sulejmana Wspaniałego. Nieprzygotowani do walki i niemal trzykrotnie mniej liczni Węgrzy ponieśli w tej bitwie druzgocącą klęskę, a król Ludwik zginął. Klęska pod Mohaczem położyła kres ponad stuletnim zmaganiom Węgrów z zagrożeniem ze strony Turcji osmańskiej i rozpoczęła proces rozbioru kraju między Turcję i Habsburgów. Klęska pod Mohaczem uchodzi, obok traktatu z Trianon, za największą klęskę w węgierskiej historii.

 

Pałac Sandorów (Sandor Palota) w Budapeszcie – to wybudowany na początku XIX. wieku na wzgórzu zamkowym w Budzie pałac w stylu klasycystycznym, którego plany wyszły spod ręki Mihalya Pollacka. Pałac wybudowano dla arystokratycznej rodziny Sandorów. Po podpisaniu kompromisu austro-węgierskiego w 1867 i powołaniu do życia węgierskiego rządu, pałac stał się siedzibą premierów Węgier. Pierwszym szefem rządu, który w nim zamieszkał był hrabia Gyula Andrassy. Swoją rolę Pałac Sandorów pełnił do 1944, kiedy to uległ całkowitemu niemal zniszczeniu podczas oblężenia Budapesztu przez wojska sowieckie (grudzień 1944 – styczeń 1945). Budowlę zrekonstruowano dopiero na początku XXI. wieku. Od 2003 roku pałac jest siedzibą prezydenta Węgier.

 

Parlament  w Budapeszcie – to najwyższy, obok budapeszteńskiej bazyliki św. Stefana, budynek na Węgrzech i najprawdopodobniej największy parlament w Europie. Wybudowany został w ostatniej ćwierci XIX. wieku i zainaugurowany w roku milenium węgierskiej państwowości, 1896, a ostatecznie ukończony osiem lat później. Autorem projektu tego eklektycznego budynku, nawiązującego zdobieniami przede wszystkim do architektury gotyckiej, zwłaszcza zaś, według powszechnie przyjętej wersji, do parlamentu brytyjskiego, a planem i rozkładem pomieszczeń do architektury renesansowej (kopuła) i barokowej, był Imre Steindl. Warto dodać, że budynek ma nie bez przyczyny wysokość równą 96 metrom. Wartość ta nawiązuje zarówno do roku milenium, 1896, jak i do daty tradycyjnie uznawanej za początek węgierskiej państwowości, do roku 896. Fasadę budowli zdobi 88 posągów węgierskich władców, a tylną elewację posągi książąt siedmiogrodzkich i bohaterów narodowych. Spośród wnętrz budowli najważniejsze są: Sala Kopułowa, gdzie prezentowana jest najważniejsze z regaliów królów Węgier - korona św. Stefana, która po wielu perypetiach wróciła na Węgry ze Stanów Zjednoczonych w 1978, a która w gmachu Parlamentu prezentowana jest od roku 2000; Sala Senatu, Sala Kongresowa i Sala Munkácsy’ego, gdzie znajduje się obraz namalowany przez działającego w II połowie XIX. wieku węgierskiego malarza akademickiego Mihaly’a Munkácsy’ego przedstawiający wjazd Madziarów do Kotliny Panońskiej pod przywództwem księcia Arpada (tzw. Honfoglalás).

Warto dodać, że do Parlamentu przylega Plac Lajosa Kossutha, na którym znajduje się pomnik tego polityka, po raz pierwszy wystawiony w 1927 roku. Przedstawia on Kossutha w otoczeniu pozostałych członków pierwszego węgierskiego rządu, powołanego do życia wiosną 1848 roku. Należy podkreślić, że w swojej obecnej formie pomnik powstał w I połowie lat 50. XX. wieku, na polecenie ówczesnego pierwszego sekretarza Węgierskiej Partii Robotniczej, Matyasa Rakosiego, który uznał, że dotychczasowy pomnik przedstawiający samego, pogrążonego w melancholii Kossutha (wykonany przez Janosa Horvaia), jest zbyt ponury. Wykonanie nowego zlecono jednemu z najbardziej płodnych węgierskich rzeźbiarzy XX. wieku, Zsigmondowi Kisfaludiemu Stroblowi. Obok Placu Bohaterów Plac Kossutha to jeden z najważniejszych placów stolicy Węgier, miejsce wielu uroczystości. Ponadto w pobliżu Parlamentu, na Placu Męczenników (Vértanúk ter) umiejscowiony został pomnik Imre Nagya, premiera rządu rewolucyjnego z okresu powstania węgierskiego 1956, wykonany przez rzeźbiarza Imre Vargę.

 

Plac Bohaterów (Hősök tere) w Budapeszcie – to jeden z największych i najważniejszych placów w Budapeszcie, gdzie odbywały się i odbywają najważniejsze uroczystości o charakterze państwowym. Po środku placu, znajdującego się na końcu najbardziej reprezentacyjnej ulicy miasta, Andrássy út, znajduje się Pomnik Tysiąclecia, upamiętniający tysiąclecie państwowości węgierskiej, które przypadło w 1896 roku. Wówczas to na Placu Bohaterów odbyła się wystawa milenijna, a później rozpoczęto budowę pomnika, którą ukończono dopiero w 1929 roku. Autorami projektu pomnika byli architekt Albert Schickendanz i rzeźbiarz György Zala. Pomnik składa się z kolumny, na której szczycie znajduje się rzeźba archanioła Gabriela trzymającego w dłoniach koronę św. Stefana i krzyż apostolski, umieszczonych u stóp kolumny pomników konnych siedmiu wodzów węgierskich, w tym najważniejszego z nich, Arpada, który wprowadzili Madziarów do Kotliny Panońskiej w 896 roku oraz z dwóch kolumnad rozciągających się za wspomnianą kolumną, symetrycznie umiejscowionych po obu jej stronach. Kolumnady są zwieńczone alegorycznymi rzeźbami przedstawiającymi Pracę, Bogactwo, Wiedzę i Sławę, zaś między kolumnami ustawione są pomniki węgierskich królów i bohaterów narodowych: św. Stefana, św. Władysława, Kolomana Uczonego, Andrzeja II., Beli IV., Karola Andegaweńskiego, Ludwika Wielkiego, Janosa Hunyadiego, Macieja Korwina, Istvána Bocksaia, Gábora Bethlena, Imre Thököly’ego, Franciszka Rakoczego i Lajosa Kossutha. Pod każdą z rzeźb znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca jedno z wielu ważnych dla historii Węgier wydarzeń, w których wspomniane postaci wzięły udział. Warto dodać, że do 1945 swoje miejsce na kolumnadzie miały rzeźby pięciu węgierskich władców z dynastii Habsburgów. Byli to Ferdynand I, Leopold I, Karol III, Maria Teresa i Franciszek Józef. Po raz pierwszy zostały one zniszczone w marcu 1919 roku, gdy władzę w Budapeszcie i na Węgrzech przejęli komuniści pod przywództwem Beli Kuna. W okresie dwudziestolecia międzywojennego rzeźby odnowiono, ale po 1945 i ponownym, już bardziej długotrwałym, usadowieniu się komunistów u sterów władzy na Węgrzech, Habsburgowie na stałe zniknęli z Placu Bohaterów, a ich miejsce zajęli Bocksay, Bethlen, Thököly, Rakoczy i Kossuth, przywódcy, którzy z Habsburgami walczyli.

 

 

Pomnik gen. Józefa Bema w Budapeszcie – pomnik ten upamiętnia gen. Józefa Bema, bohatera narodowego Polski i Węgier, uczestnika powstania listopadowego oraz jednego z najważniejszych dowódców armii węgierskiej podczas powstania węgierskiego 1848 roku. Pomnik stanął w 1934 roku, a prace nad nim rozpoczęto siedem lat wcześniej, w 1927. W tym samym roku prochy generała zostały sprowadzone z syryjskiego Aleppo do jego rodzinnego Tarnowa. Autorem projektu pomnika był rzeźbiarz Adolf Huszar. Pomnik polskiego generała jest nie tylko wyrazem uznania dla kunsztu wojennego doskonałego artylerzysty i wdzięczności dla licznych Polaków, którzy zasilili szeregi armii węgierskiej w 1848 roku. Jest on także jednym z symboli rewolucji węgierskiej 1956 roku. To bowiem pod tym pomnikiem 23 października 1956 zebrała się manifestacja budapeszteńczyków, która ruszyła pod parlament, a następnie pod gmach radia, i która dała tym samym początek powstaniu przeciwko władzy ludowej.

 

Przemyśl – w tym polskim mieście znajdowała się wybudowana przez Austrię w latach 50. XIX. wieku potężna twierdza, jedna z największych w ówczesnej Europie. Miała ona za zadanie ubezpieczać wschodnie rubieże monarchii przed atakiem rosyjskim. Przemyska twierdza odegrała niebagatelną rolę w okresie I wojny światowej, będąc od września 1914 do maja 1915 roku miejscem zaciętych zmagań. W tym czasie doszło do trzech oblężeń twierdzy. W trakcie dwóch pierwszych stroną atakującą byli Rosjanie (drugie oblężenie zakończyło się ich sukcesem), a stroną broniącą się wojska austrowęgierskie, w skład których wchodzili przede wszystkim honwedzi, czyli żołnierze węgierscy. Oni także stanowili istotną część połączonych sił Austro-Węgier i Niemiec, które w czerwcu 1915 odbiły twierdzę z rąk Rosjan. Obrona twierdzy przemyśl, okupiona wielotysięcznymi stratami przez honwedów, uznawana jest za jedną z najważniejszych kart w historii militarnej Węgier. Ku pamięci obrońców Twierdzy Przemyśl wystawiono w Budapeszcie pomnik, wykonany przez rzeźbiarza Szilárda Sződy’ego, a odsłonięty w 1932 roku.

 

Székesfehérvár (pl. Stołeczny Białogród) – to położone kilkadziesiąt kilometrów na zachód od Budapesztu miasto jest jednym z najważniejszych miast w historii Węgier, bowiem od początków węgierskiej państwowości, przypadających na przełom X. i XI. wieku, aż do pierwszej połowy XVI. wieku to właśnie tu koronowali się węgierscy królowie i tutaj też byli grzebani. Stołeczny Białogród założył w ostatniej ćwierci X. wieku książę Gejza, a ufortyfikował i rozbudował gród jego syn, pierwszy z królów węgierskich, patron Węgier, Stefan I. Od jego czasów aż do klęski pod Mohaczem w 1526 i zajęcia Székesfehérváru przez Turków, w wybudowanej przez Stefana bazylice, a następnie w poświęconej mu trzynastowiecznej katedrze koronowano trzydziestu siedmiu królów Węgier, a piętnastu znalazło w niej miejsce wiecznego spoczynku. Bazylika została jednak zniszczona w XVII. wieku, za panowania tureckiego, gdy przechowywane w niej przez wojska osmańskie zapasy prochu eksplodowały. Katedra zaś została zniszczona przez Austriaków na początku osiemnastego wieku i odbudowana pod jego koniec. Warto dodać, że od połowy XVI. do połowy XIX. wieku królowie węgierscy koronowani byli w Pozsony (Bratysławie).

Co więcej, w Székesfehérvár przechowywany jest jeden z ważniejszych dokumentów w historii Węgier, tzw. Złota bulla Andrzeja II. Ten wydany przez króla Andrzeja II w 1222 roku dokument zawierał spis przywilejów węgierskiej szlachty (np. zwolnienie z podatków, nietykalność osobista, prawo do rokoszu).

 

Trianon – ten znajdujący się w podparyskim Wersalu pałac jest miejscem, gdzie 4 czerwca 1920 Węgry podpisały z Ententą traktat pokojowy, który uznawał je za stronę pokonaną w I wojnie światowej i odbierał im znaczną część terytorium. W myśl postanowień traktatu z Trianon Węgry utraciły blisko 70 % powierzchni – około 230 000 kilometrów kwadratowych - i 65 % ludności (spośród której około 40 % - blisko 3,5 miliona - stanowili etniczni Węgrzy). Tym samym Korona św. Stefana (Węgry historyczne) rozpadła się, a ogromna część należących dotychczas do niej ziem została przyłączona do nowopowstałych krajów sąsiednich (Siedmiogród i część Banatu do Rumunii; Chorwacja, Bośnia, Wojwodina i część Banatu do Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców – późniejszej Jugosławii; Słowacja do Czechosłowacji; zachodnie skrawki komitatów Sopron, Vas i Moson przypadły natomiast Austrii). Postanowienia traktatu z Trianon były na tyle ciężkie dla Węgier, że chęć odzyskania utraconych ziem, a zwłaszcza tych ich części, gdzie zamieszkiwała liczna mniejszość węgierska, stała się jednym głównych z celów węgierskiej polityki okresu dwudziestolecia międzywojennego, a pojęcie „traumy trianońskiej” na stałe weszło do słownika Węgrów. Obok klęski w bitwie pod Mohaczem (1526), traktat z Trianon uchodzi za największą w historii Węgier klęskę.

 

Wielka Synagoga w Budapeszcie – jest to największa synagoga w Europie. Znajduje się przy ulicy Dohány (Dohany utca). Wybudowana została w stylach bizantyjskim i neomauretańskim przez architektów Ludwiga Foerstera i Frigyesa Feszla w latach 1854-1859. W okresie II. wojny światowej została uszkodzona, głównie w trakcie oblężenia Budapesztu przez wojska sowieckie, ale także wcześniej, na skutek działań Niemców. Po wojnie, mimo uszkodzeń, służyła budapeszteńskiej społeczności żydowskiej. Świątynia została wyremontowana w latach 90. W jej pobliżu znajduje się pomnik ofiar Holokaustu mający postać drzewa, którego liście stanowią tabliczki z nazwiskami ofiar. To najważniejsza żydowska świątynia na terenie Węgier.

 

Wielki Zbór w Debreczynie (Nagytemplom) – to jeden z największych i zapewne najważniejszy zbór kalwiński na Węgrzech, główna świątynia Debreczyna, nazywanego już od XVI. – XVII. wieku „kalwińskim Rzymem”. Protestantyzm, a głównie kalwinizm, zaczął zdobywać na Węgrzech zwolenników od II. ćwierci XVI. wieku, po klęsce wojsk węgierskich w bitwie z Turkami pod Mohaczem, w okresie walk między Osmanami, Habsburgami i Węgrami. Różne były powody popularyzacji kalwinizmu na Węgrzech. W dużej mierze była to chęć odnowy kościoła, powrotu do źródeł chrześcijaństwa i odebrania katolickiemu klerowi jego licznych przywilejów. Ponadto zapewne w pewnym stopniu szukano nowego oparcia duchowego w sytuacji, gdy katolicka monarchia rozpadła się pod wpływem złej polityki Jagiellonów na węgierskim tronie, która doprowadziła do rozbioru kraju między Turków i Habsburgów. Nie bez wpływu na popularyzację protestantyzmu, a zwłaszcza kalwinizmu, wśród Węgrów był fakt zamieszkiwania na terenie kraju stosunkowo licznej mniejszości niemieckiej, co ułatwiało rozpowszechnianie nauk reformatorów takich jak Luter czy Zwingli. Znajdujący się we wschodnich Węgrzech Debreczyn, umiejscowiony między Węgrami, Słowacją a Siedmiogrodem, stał się jednym z głównych skupisk węgierskich kalwinistów, którzy założyli tu w II. ćwierci XVI. wieku jedną z najstarszych i najbardziej szanowanych uczelni w kraju, Kolegium Kalwińskie, które na początku wieku XX. przekształcone zostało w Uniwersytet Debreczyński, i dziś należący do czołowych wyższych uczelni na Węgrzech. Tymczasem wspomniany zbór powstał niecałe sto lat później, w miejscu dotychczasowego gotyckiego kościoła katolickiego, który strawił pożar. Z racji tego, że w międzyczasie większość populacji miasta przeszła na kalwinizm, postanowiono miejsce po kościele wykorzystać do budowy zboru. Przetrwał on do początku XIX. wieku, gdy w 1802 roku spłonął podczas ogromnego pożaru Debreczyna, dzieląc los swego poprzednika. Od razu podjęto decyzję o odbudowie świątyni, której projekt wyszedł spod ręki architekta Mihalya Pechy’ego, który zaprojektował surową, neoklasycystyczną świątynię z charakterystyczną, szeroką fasadą zwieńczoną podpartym na potężnych kolumnach tympanonem i flankowaną dwiema wieżami. Budowę zakończono w latach 20. XIX. wieku. Wkrótce przyszedł najdonioślejszy moment w historii świątyni, bowiem w okresie rewolucji węgierskiej 1848 roku węgierski rząd przeniósł się z Budapesztu, zagrożonego przez wojska austriackie i ostatecznie przez nie zdobytego, właśnie do Debreczyna, gdzie 14 kwietnia 1849 roku ogłosił, ustami wybranego tam właśnie regentem-prezydentem Węgier Lajosa Kossutha, detronizację Habsburgów i niepodległość kraju. Po dziś dzień można w zborze oglądać krzesło, na którym tego pamiętnego kwietniowego dnia siedział jeden z najważniejszych węgierskich polityków doby rewolucji. Późniejsze lata oszczędziły Wielki Zbór i dziś jest on jednym z najciekawszych zabytków Debreczyna i jedną z ważniejszych dla historii Węgier budowli.

 

Woroneż – to rosyjskie miasto, położone nad Donem, blisko 500 kilometrów na południe od Moskwy oraz jego okolice były teatrem bitwy między wojskami niemieckimi i węgierskimi, a Armią Czerwoną, która rozegrała się między grudniem 1941 a lipcem 1942 roku, a która stanowiła część bitwy pod Stalingradem. Jest to miejsce klęski dowodzonej przez generała Gusztáva Jány’ego 2.Armii Węgierskiej, która podczas swego rocznego pobytu na froncie wschodnim, a przede wszystkim podczas walk o Woroneż straciła blisko 80 % stanu osobowego (z około 200 000 żołnierzy na Węgry wróciło zimą 1942 zaledwie mniej więcej 40 000 ludzi). Po klęsce pod Woroneżem węgierskie władze coraz usilniej próbowały wycofać się z wojny i ograniczyć pomoc militarną dla państw Osi, a Woroneż uchodzi za miejsce jednej z największych klęsk węgierskiej armii w historii.

 

Világos (dziś Şiria) – to wioska w zachodnim Siedmiogrodzie (dziś na terytorium Rumunii, nieopodal granicy z Węgrami), gdzie 13 sierpnia 1849 roku generał Artúr Görgey, głównodowodzący powstańczych wojsk węgierskich, skapitulował przed rosyjskim generałem Fiodorem Rüdigerem. Kapitulacja pod Világos symbolizuje upadek nadziei na uwolnienie Węgier spod władzy Habsburgów i bankructwo idei powstańczej. Generał Görgey zaś to jedna z bardziej kontrowersyjnych postaci węgierskiej historii, przez jednych historyków oskarżany o defetyzm i zbyt szybkie poddanie się, przez innych uznawany za racjonalnego, pragmatycznego dowódcę, który nie chciał narażać swych żołnierzy w sytuacji, gdy przewaga wojsk austriacko-rosyjskich była miażdżąca, a dalsza walka skazana na klęskę.

 

Zamek w Budzie – pierwszy zamek na wzgórzu zamkowym powstał w II. połowie XIII. wieku za sprawą króla Beli IV, który po najeździe Tatarów w 1241 roku rozpoczął podnoszenie kraju z gruzów i przedsięwziął, między innymi, rekonstrukcję lub budowę licznych warowni. Okres świetności zamku budańskiego to wiek XIV. Najpierw w I. połowie tego stulecia zakrojonej na szeroką skalę rozbudowy warowni dokonał król Węgier i cesarz rzymski, Zygmunt Luksemburczyk, czyniąc z zamku jeden z najpiękniejszych kompleksów świeckich budowli gotyckich, natomiast w II. połowie wieku zamek przebudował król Maciej Korwin, który sprowadził wielu doskonałych rzemieślników i artystów, przede wszystkim z Włoch. Przebudowany przez króla Macieja zamek stał się jedną z pierwszych renesansowych rezydencji o tak dużym znaczeniu pod względem artystycznym poza Włochami. Kolejne wieki nie okazały się jednak łaskawe dla budańskiej rezydencji królewskiej. Po zdobyciu Budy i Pesztu przez Turków w 1541 zamek był zaniedbywany, a jego część przeznaczono na magazyny. Blisko półtora wieku później, w 1686 roku, budowla została bardzo poważnie zniszczona podczas zakończonego sukcesem oblężenia miasta przez wojska habsburskie pod dowództwem księcia Eugeniusza Sabaudzkiego. Na początku XVIII. wieku ruiny zamku zostały ostatecznie zlikwidowane. W ich miejscu postawiono niewielki barokowy pałac, rozbudowany na początku II. połowy osiemnastego stulecia w formie reprezentacyjnej barokowej rezydencji. Pod koniec XVIII. wieku pałac stał się rezydencją palatynów Węgier, członków domu panującego pełniącymi rolę przedstawiciela Habsburgów na Węgrzech. Historia znowu jednak obeszła się szorstko z wybudowaną na wzgórzu zamkowym budowlą. Podczas wojny o niepodległość w trakcie rewolucji węgierskiej 1848 roku, a konkretnie podczas walk o Budapeszt w maju 1849 roku, pałac spłonął. Odbudowano go w latach 50. XIX. wieku, po upadku rewolucji, dając Węgrom do zrozumienia, że władza Habsburgów wciąż jest w ich kraju władzą najwyższą. To w tym odbudowanym pałacu budańskim na króla Węgier koronowany został, po zawarciu kompromisu austro-węgierskiego, cesarz Franciszek Józef Habsburg. Wkrótce potem węgierskie władze podjęły decyzję o rozbudowie pałacu, tak by dorównywał wielkością i przepychem innym królewskim rezydencjom w Europie i godnie nawiązywał do swojej bogatej przeszłości. Autorami planów trwającej od 1875 do 1912 roku rozbudowy zamku królewskiego, który uzyskał formy eklektyczne, byli architekci Miklos Ybl i Alajosz Hauszmann. Jak się jednak okazało, tak jak dzieła ich licznych poprzedników, także i wynik ich pracy nie przetrwał do naszych czasów. Oto bowiem podczas oblężenia Budapesztu przez wojska sowieckie na przełomie 1944 i 1945 roku, zamek został poważnie zniszczony wskutek ostrzału artyleryjskiego. Po wojnie rozpoczęto na wzgórzu zamkowym prace odgruzowujące oraz intensywne badania archeologiczne, które pozwoliły odkryć zachowane fragmenty komnat i murów zamkowych jeszcze z czasów Zygmunta Luksemburczyka i Macieja Korwina, które wkomponowano następnie w tkankę architektoniczną odbudowanego zamku, ukończoną w II. połowie lat 60. Obecnie w budynkach wchodzących w kompleks pałacowy znajdują się m.in. Biblioteka Narodowa im. hrabiego Ferenca Szechenyi’ego, Węgierska Galeria Narodowa oraz Muzeum Budapesztu.

 

Zamek w Diósgyör – pierwsza warownia istniała w miejscu późniejszego zamku jeszcze przed najazdem tatarskim w 1241, ale wówczas właśnie uległa zniszczeniu. W związku z tym króla Bela IV., usiłujący odbudować kraj, zlecił wybudowanie nowej, murowanej twierdzy, która miała chronić północno-wschodnie rubieże Węgier. Okres świetności zamku przypadł na panowanie Ludwika Wielkiego, również króla Polski, który często zatrzymywał się w Diosgyor, znajdującym się mniej więcej w połowie drogi między Krakowem, a Budapesztem i Wyszehradem. Monarcha zlecił rozbudowę zamku, który stał się jedną z większych i piękniejszych realizacji węgierskiej świeckiej architektury gotyckiej. Po śmierci króla i rozluźnieniu więzów z Polską, polityczne znaczenie warowni w Diosgyor zmalało. Stała się ona wówczas letnią rezydencją królowych węgierskich, którą to rolę przestała pełnić w I. połowie XVI. wieku, po śmierci króla Ludwika II. W II. XVI. wieku zamek uległ przebudowie, która sprawiła, że z rezydencji letniej na powrót stał się on warownią. Związane to było z bardzo niespokojnym okresem wojen między Habsburgami, Siedmiogrodem, a Turkami. Pod koniec XVI. wieku zamek został zdobytu przez Turków i od tego czasu niszczał, nie będąc remontowanym. Po odibicu tych ziem przez Habsburgów pod koniec wieku XVII., zamkiem nadal się nie interesowano, wskutek czego coraz bardziej chylił się ku upadkowi. Prace konserwatorskie i archeologiczne przeprowadzać zaczęto dopiero w latach 50. XX. wieku. Obecnie w zamku znajduje się ekspozycja figur woskowych przedstawiających życie na zamku w okresie władania Ludwika Wielkiego. Jedna z wież pełni też rolę wieży widokowej. Należy podkreślić, że Diosgyor jest obecnie częścią miasta Miszkolc, którego mniej lub bardziej współczesna zabudowa dotarła aż do zamku, co sprawia, że jego otoczenie znacznie różni się od tego z czasów minionych.

 

Zamek w Wyszehradzie – w Wyszehradzie, miejscowości wznoszącej się na wzgórzu nad brzegiem Dunaju, warowny obóz wybudowali już Rzymianie. Węgrzy, po przybyciu do Kotliny Panońskiej, osiedlili się także w tym miejscu i na przestrzeni IX. wieku założyli tu osadę i warownię. Uległa ona jednak zniszczeniu podczas najazdu tatarskiego w 1241 roku. W związku z tym król Bela IV., na ktorego czasy przypadł najad i który dźwigał kraj z ruin, zadecydował o wybudowaniu na wzgórzu i u jego podnóża systemu fortyfikacji, składającego się ze znajdującej się na szczycie wzgórza cytadeli, umiejscowionego pod wzgórzem zamku oraz ulokowanego nad samym brzegiem Dunaju bastionu. Okres świetności Wyszehradu przypadł na rządy Karola Roberta Andegawena i jego syna, Ludwika Wielkiego. Karol Robert rozpoczął w Wyszehradzie budowę pałacu królewskiego. W 1335 i 1338 (lub 1339) roku w Wyszehradzie spotkali się królowie Węgier, Karol Robert, Polski, Kazimierz Wielki, Czech, Jan Luksemburczyk oraz władcy Bawarii, Saksonii, a także Moraw, celem rozstrzygnięcia krzyżacko-polskiego sporu o Pomorze Gdańskie i Kujawy oraz sporu o koronę polską między Kazimierzem a Janem Luksemburczykiem. Ponadto w wyniku rozmów między Karolem Robertem a Kazimierzem, po śmierci tego ostatniego na tron polski wstąpił królewicz Ludwik. Ludwik Wielki rzadziej jednak bywał w Wyszehradzie niż swój ojciec z racji tego, że czas swój dzielić musiał między Węgry i Polskę. Kolejnym monarchą, który szczególnie przyczynił się do rozwoju miasteczka i rozbudowy kompleksu zamkowo-pałacowego był żyjący w II. połowie XV. wieku Maciej Korwin, który rozbudował także zamek w Budapeszcie. Za sprawą króla Macieja powstał w Wyszehradzie wspaniały renesansowy pałac, jedna z najbardziej udanych realizacji architektury renesansowej poza Włochami. Nie dotrwał jednak do naszych czasów, bowiem w II. połowie XVI. wieku, podczas walk z Turkami, kompleks zamkowo-pałacowy w Wyszehradzie, jedna z ulubionych rezydencji monarchów węgierskich, uległ niemal całkowitej zagładzie. Dzieła zniszczenia dokończyli Austriacy, którzy po wyparciu Turków z Węgier na przełomie XVII. i XVIII. wieku wysadzili ruiny wyszehradzkie w powietrze. Miasteczko zaczęło odzyskiwać pewne znaczenie dopiero w XIX. wieku, kiedy stało się miejscem wycieczek dla mieszkańców Budapesztu oraz obiektem zainteresowania historyków i archeologów. Za sprawą badań naukowców udało się odkryć fragmenty pałacu z czasów Macieja Korwina, które można dziś oglądać w Wyszehradzie, który jest najmniejszym miastem na Węgrzech, ale swą bogatą historią mógłby obdzielić wiele większych od siebie miejscowości. Tym bardziej, że w 1991 roku doszło tu do kolejnego ważnego ze względów politycznych spotkania, bowiem to właśnie tu premier Węgier, Jozsef Antall oraz prezydenci Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej, Vaclav Havel oraz Polski, Lech Wałęsa, nawiązali współpracę, która przerodziła się w tzw. Grupę Wyszehradzką.

 

Znicz Pamięci Lajosa Batthyány’ego na Placu Batthyány’ego w Budapeszcie – to wystawiony w 1932 roku ozdobny znicz, w którym bez przerwy pali się płomień upamiętniający pierwszego premiera Węgier, Lajosa Batthyány’ego, dwukrotnego szefa rządu węgierskiego podczas rewolucji 1848-49. W latach trzydziestych Batthyány skłaniał się raczej ku pokojowej współpracy z Austrią i sukcesywnemu wzmacnianiu pozycji Węgier w monarchii austriackiej, głównie poprzez rozwój gospodarczy kraju, ale w latach czterdziestych zbliżył się do pozycji radykalnych, których głównym wyrazicielem był Lajos Kossuth. To właśnie idee Kossutha, a wśród nich ideę niepodległości Węgier, popierał Batthyány w węgierskim parlamencie. Z racji tego, że był politykiem szanowanym przez większość członków parlamentu, w marcu 1848 roku, po wybuchu rewolucji, został powołany na stanowisko premiera pierwszego w historii węgierskiego rządu. On też udał się do Wiednia by przedstawić cesarzowi Ferdynandowi postulaty Węgrów, które zostały następnie ujęte w formę ustaw znanych jako „ustawy marcowe”. Węgierski parlament, obradujący wówczas w Pozsony (Pożoń, dziś Bratysława) przyjął, na wniosek Kossutha, ustawy zakładające utworzenie niezależnej od Wiednia węgierskiej armii, uniezależnienie od Austrii polityki zagranicznej oraz fiskalnej, wprowadzenie wolności słowa i zniesienie poddaństwa. Wobec politycznej sytuacji na Węgrzech oraz coraz bardziej napiętej sytuacji w samej Austrii, której kulminacją stanie się rewolucja w Wiedniu (marzec 1848), Ferdynand zatwierdził „ustawy marcowe”, które jednak zostały odwołane po upadku powstania przez jego następcę, Franciszka Józefa. Lajos Bátthyany natomiast, po nieudanych negocjacjach z dworem wiedeńskim i złożeniu dymisji w październiku 1848, zasilił jako zwykły żołnierz szeregi honwedów, by następnie zostać aresztowany w Budapeszcie przez Austriaków, którzy zajęli miasto. Wywieziony do Ołomuńca na Morawach, były premier został następnie przetransportowany do Budapesztu gdzie rozstrzelano go 6 października, tego samego dnia co trzynastu wojskowych przywódców powstania, co z kolei miało miejsce w Aradzie. To w miejscu, w którym rozstrzelano Batthyány’ego, placu noszącym dziś jego imię, wznosi się wspomniany znicz, przypominając Węgrom o tej jednej z najbardziej tragicznych postaci w historii ich narodu i kraju.

 

Źródło: Wikipedia / "Budapeszt. Stolica zdrój. Przewodnik turystyczny", Monika Chojnacka, Oficyna Wydawnicza Rewasz / inne

Zdjęcie na dziś

Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com
Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • jednym z twórców sukcesów polskiej szermierki na szable w okresie międzywojnia (brązowe medale olimpijskie w drużynie wywalczone w na IO w Amsterdamie i w Los Angeles) był węgierski trener, Béla Szombathely?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...