Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Postaci historyczne - Węgry

POSTACI

W historii każdego narodu nie brak postaci, które odcisnęły na niej swe szczególne piętno. Są wśród nich postaci, które zapisały się w historii złotymi zgłoskami, są także i te, które zapisały się w niej co najmniej niekorzystnie. Oto, zapewne niekompletny, zestaw biogramów ważnych postaci, które odegrały w historii Węgier i ich kultury ważne role.

 

Endre Ady (1877-1919)

Endre Ady to węgierski poeta, uważany za jednego z najważniejszych poetów w historii węgierskiej literatury, a który odcisnął swe piętno szczególnie na literaturze przełomu XIX. i XX. wieku. Inspirował się poezją francuskich symbolistów oraz twórczością ich mistrza, Charlesa Baudelaire’a. Charakterystyczną dla siebie poetycką estetykę Ady wypracował w opozycji do nadal na Węgrzech popularnej pod koniec XIX. wieku poezji postromantycznej, nawiązującej do poetyki Sándora Petöfiego, opierającej się na ekspresyjnym wyrażaniu uczuć patriotycznych, romantycznej emfazie, a także przywiązaniu do ludowości i przyrody. Tymczasem poezja Ady’ego jest zupełnie inna, nowatorska, oparta na symbolach i alegoriach, stanowi nie tyle ekspresję uczuć przez podmiot liryczny, a zaproszenie czytelnika do wspólnego odkrywania zakodowanych w niej w wyszukany sposób znaczeń. Najważniejszym w literackiej spuściźnie Ady’ego tomikiem wierszy są opublikowane w 1906 roku „Nowe wiersze” („Új versek”). Stanowią one cezurę między późno dziewiętnastowieczną poezją odwołującą się do wzorów romantycznych, a nową, symbolistyczną estetyką. W 1908 roku Ady zaczął współpracować z literackim czasopismem „Nyugat” („Zachód”), które popularyzowało wśród czytelników literackie nowinki z kręgu literatury zachodnioeuropejskiej, takie jak parnasizm, symbolizm, naturalizm czy dekadentyzm. Do „Nyugatu” pisywało wielu innych cenionych węgierskich literatów, takich jak Margit Kafka, Mihály Babits czy Dezső Kosztolányi.

 

József Antall senior (1896-1974)

Naukowiec, polityk i działacz społeczny. Od września 1939 roku pełnomocnik rządu węgierskiego ds. uchodźców. Założył ośrodek dla polskich uchodźców w podbudapeszteńskiej miejscowości Vác, miał swój udział w założeniu polskiego liceum w Balatonboglár, jednego z dwóch polskich liceów działających w czasie II wojny światowej (drugie we Francji, w Villard de Lans). W 1944 aresztowany przez Gestapo za pomoc Polakom i Żydom. Po wojnie pracował w Ministerstwie Odbudowy Kraju, był prezesem Węgierskiego Czerwonego Krzyża oraz Węgiersko-Polskiej Izby Handlowej. W 1990 roku Instytut Yad Vashem uhonorował pośmiertnie Antalla medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata, a w marcu 2010 roku prezydent RP, Lech Kaczyński przyznał mu pośmiertnie Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

 

József Antall junior (1932-1993)

Działacz polityczny, muzealnik, pierwszy premier demokratycznych Węgier, syn Józsefa Antalla seniora. Przed okresem przemian ustrojowych pracował w Muzeum Ignaca Semmelweisa i zajmował się badaniami nad historią medycyny. Od 1989 członek ugrupowania Węgierskie Forum Demokratycznej (MDF), jako jego przedstawiciel brał udział w rozmowach z przedstawicielami strony rządowej (tzw. trójkątny stół). Po zwycięstwie MDF w pierwszych demokratycznych wyborach Antall został premierem Węgier.

 

János Arany (1817-1882)

To węgierski poeta i pisarz, jeden z najważniejszych przedstawicieli węgierskiego życia literackiego w XIX. wieku. Zapamiętany został przede wszystkim jako autor trylogii o Miklósu Toldim, węgierskim szlachcicu z XIV. wieku, który stał się bohaterem ludowych podań i legend z racji swej wielkiej siły. Pierwszą część trylogii, „Toldi”, Arany opublikował w 1846 i został za nią uhonorowany nagrodą Towarzystwa im. Karoly’a Kisfaludy’ego, zrzeszającego najwybitniejszych wówczas węgierskich ludzi pióra. W latach późniejszych Arany napisał i wydał dwa kolejne tomy, „Toldi – noc” oraz „Toldi – miłość”, w których wierszem opisał dalsze dzieje ludowego bohatera. Trylogia o Toldim należy dziś do kanonu węgierskiej literatury.

 

Robert Bárány (1876-1936)

Austriacki lekarz węgierskiego pochodzenia, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny z roku 1914. Urodzony w Wiedniu, Bárány studiował na wydziale lekarskim tamtejszego Uniwersytetu. Tam też prowadził swe badania w dziedzinie otologii, czyli nauki o narządzie słuchu. Za wyniki swych badań został w 1914 roku uhonorowany Nagrodą Nobla. Nie mógł jej jednak odebrać, bowiem znajdował się wówczas w rosyjskiej niewoli, gdzie trafił jako lekarz austro-węgierskiej armii. Uwolniony dzięki dyplomatycznym zabiegom Szwecji w 1916 roku, Barany odebrał w Sztokholmie nagrodę i zdecydował się pozostać w Szwecji. Do śmierci pracował na najstarszym szwedzkim uniwersytecie, w Uppsali.

 

Béla Bartók (1881-1945)

Béla Bartók był wybitnym węgierskim kompozytorem oraz etnografem. Położył ogromne zasługi w badaniach nad ludową muzyką narodów zamieszkujących kraje korony św. Stefana. Był jednym z pierwszych, który położył nacisk na fakt, że muzyka, którą w XIX. wieku uznawano za węgierską i na której się wzorowano pisząc utwory stylizowane na węgierskie, była de facto przede wszystkim muzyką cygańską. Co warte podkreślenia, w swych badaniach Bartók skupiał się nie tylko na muzyce węgierskiej i cygańskiej, ale także na muzyce Rumunów czy Słowaków. Jako kompozytor Bartók czerpał z dziedzictwa muzycznego, które odkrywał jako etnograf, posługiwał się nim jako tworzywem, z którego powstawały w jego rękach bardzo oryginalne, nowatorskie kompozycje. Pisał zarówno muzykę instrumentalną, kameralną, orkiestrową i na fortepian („Koncert na orkiestrę”, koncerty fortepianowe i skrzypcowe, rapsodie, sonaty...), jak i pieśni oraz opery („Zamek Sinobrodego”, „Cudowny mandaryn”).

 

Lajos Batthyány (1807-1849)

Lajos Batthyány to węgierski działacz ekonomiczny i polityk, dwukrotny szef rządu węgierskiego podczas rewolucji 1848-49. W latach trzydziestych Batthyány skłaniał się raczej ku pokojowej współpracy z Austrią i sukcesywnemu wzmacnianiu pozycji Węgier w monarchii austriackiej, głównie poprzez rozwój gospodarczy kraju, ale w latach czterdziestych zbliżył się do pozycji radykalnych, których głównym wyrazicielem był Lajos Kossuth. To właśnie idee Kossutha, a wśród nich ideę niepodległości Węgier, popierał Batthyány w węgierskim parlamencie. Z racji tego, że był politykiem szanowanym przez większość parlamentarzystów, także przez opozycję, on właśnie został powołany w marcu 1848, po wybuchu rewolucji, na stanowisko premiera. On też udał się do Wiednia by przedstawić cesarzowi Ferdynandowi I (V) postulaty Węgrów, które zostały ujęte w formę ustaw znanych jako „ustawy marcowe”. Węgierski parlament, obradujący wówczas w Pozsony (Pożoń, dziś Bratysława) przyjął, na wniosek Kossutha, ustawy zakładające utworzenie niezależnej od Wiednia węgierskiej armii, uniezależnienie od Austrii polityki zagranicznej oraz fiskalnej, wprowadzenie wolności słowa i zniesienie poddaństwa. Wobec politycznej sytuacji na Węgrzech oraz coraz bardziej napiętej sytuacji w samej Austrii (rewolucje w Wiedniu w marcu i październiku 1848 roku), Ferdynand I zatwierdził „ustawy marcowe”, które jednak zostały odwołane po upadku powstania przez jego następcę, Franciszka Józefa, na rzecz którego Ferdynand abdykował w grudniu 1848 roku. Lajos Batthyány natomiast, po nieudanych negocjacjach z dworem wiedeńskim i złożeniu dymisji, co nastąpiło w październiku 1848, zasilił jako zwykły żołnierz szeregi honwedów.  Po zajęciu przez Austriaków Budapesztu został aresztowany. Wywieziony do Ołomuńca (Morawy), były premier został następnie przetransportowany do Budapesztu i tam rozstrzelany 6 października 1849 roku.

 

György (Georg) Békésy (1899-1972)

Węgierski biofizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny za rok 1961. Békésy pobierał nauki w Budapeszcie, Monachium, Zurychu i Bernie. Do 1946 pozostawał na Węgrzech, pracując w Węgierskiej Poczcie Królewskiej, prowadząc dla tej instytucji badania dotyczące telekomunikacji oraz na Uniwersytecie w Budapeszcie. W 1946 roku opuścił Węgry i wyemigrował do Szwecji, a następnie do Stanów Zjednoczonych. Tam poświęcił się przede wszystkim badaniom nad słuchem u człowieka, a w szczególności nad uchem wewnętrznym. Za te badania otrzymał w 1961 roku Nagrodę Nobla. Pracował na Uniwersytecie Harvarda i na Uniwersytecie w Honolulu.  Békésy był też miłośnikiem sztuki azjatyckiej. Zgromadził pokaźną kolekcję związanych z tym kontynentem dzieł sztuki i wytworów rzemiosła.

 

Balint (Valentin) Bekwark (Bakfark) (1506/7-1576)

To szesnastowieczny węgierski lutnista, muzyk i kompozytor, a także dyplomata, pochodzący z Siedmiogrodu, na przełomie lat 40. i 50. XVI wieku nadworny kompozytor i muzyk króla Polski i wielkiego księcia litewskiego, Zygmunta Augusta, który obdarzał Bekwarka ogromnym zaufaniem i dyskutował z nim nie tylko o sztuce, ale także o swych politycznych zamierzeniach. W 1556 roku miały jednak wyjść na jaw kontakty Bekwarka z Hohenzollernami, a on sam, oskarżony o szpiegostwo na rzecz Prus, salwował się ucieczką z Polski. Osiadł w Wenecji, gdzie zmarł na dżumę w 1576 roku.

W Polsce pamięć o węgierskim mistrzu lutni zachowała wyłącznie jego osiągnięcia z dziedziny muzyki. Bekwarkowski kunszt opiewał we fraszce „O Bekwarku” Jan Kochanowski, do niego też nawiązał Jan Lechoń tytułując swój wydany w Londynie w 1942 tomik wierszy „Lutnia po Bekwarku”.

 

László Biró (1899-1985)

László (Ladislao) Biró to węgierski dziennikarz i wynalazca, uważany za wynalazcę długopisu kulkowego. Przyglądając się drukowaniu gazet, Biró miał stwierdzić, że farba drukarska schnie znacznie szybciej niż atrament używany do piór i postanowił opracować narzędzie do pisania napełniane tuszem o zbliżonych do farby drukarskiej właściwościach. Początkowo miał wypróbować użycie farby drukarskiej w wiecznym piórze, ale farba była zbyt gęsta i kleista. Na podstawie tych doświadczeń Biró skonstruował więc nowy przyrząd do pisania, długopis kulkowy, w którym mała, metalowa kulka reguluje przepływ tuszu i umożliwia płynne pisanie. Po raz pierwszy zaprezentował swój wynalazek na targach w Budapeszcie w na początku lat trzydziestych, zaś w kwietniu 1938 opatentował go w Węgierskim Królewskim Urzędzie Patentowym.

Długopis nie był pierwszym wynalazkiem Biró. Już wcześniej obmyślił m.in. pralkę do prania i automatyczną skrzynię biegów do samochodów. Parał się nie tylko dziennikarstwem. Zanim zajął się redagowaniem artykułów, pracował m.in. jako pracownik urzędu celnego, domokrążca , a także zajmował się malarstwem.

W 1940 roku Biró założył na Węgrzech fabrykę długopisów wraz ze wspólnikiem, Johanem Georgiem Meynem. W 1943 obaj zdecydowali się na emigrację do Argentyny, bowiem Biró miał żydowskie korzenie, co wobec politycznej sytuacji na Węgrzech mogło  ściągnąć nań nieszczęście.  W Argentynie nadal produkował długopisy i zajmował się działalnością wynalazczą. W 1951 roku sprzedał patent długopisu francuskiemu przedsiębiorcy Marcelowi Bichowi, który założył słynną na całym świecie firmę Bic. Zmarł w 1985 roku w Buenos Aires.

Dziś w wielu krajach słowo „biro” używane jest w języku nieformalnym jako określenie długopisu. Dotyczy to przede wszystkim krajów anglosaskich. Z kolei w argentyńskiej odmianie hiszpańskiego na długopis mówi się birome (od nazwisk Biró i jego wspólnika, Meyne’a). Dzień urodzin Biró (29 września) został w Argentynie ustanowiony Dniem Wynalazcy.

 

Tivadar Csontováry Kosztka (1853-1919)

Wybitny węgierski malarz, jeden z najbardziej znanych i cenionych przez historyków sztuki. Biografia Csontováry’ego Kosztki jest nie mniej ciekawa od jego prac, bowiem malarstwu poświęcił się dopiero w wieku 41 lat. Wcześniej pracował jako aptekarz. Naukę malarstwa podjął w 1894 roku, a jego najważniejsze dzieła powstały w pierwszej dekadzie XX. wieku. Zmagający się przez lata ze schizofrenią artysta malował przede wszystkim pejzaże, a także sceny rodzajowe, tajemnicze, nasycone treściami alegorycznymi, utrzymane w bardzo oryginalnej, osobistej estetyce charakteryzującej się pewnym uproszczeniem kształtów i intensywną paletą. Tym samym można zaliczyć tego malarza zarówno w poczet symbolistów, ekspresjonistów, jak i prymitywistów. Na swoich płótnach przedstawiał między innymi widoki Węgier, Włoch, a także Ziemi Świętej, gdzie odbył podróż. Był także pisarzem i filozofem. Swe przemyślenia i poglądy przedstawił w takich tekstach jak „A Positivum” („Pozytyw”) czy „A Tekintély” („Moc”). W Peczu znajduje się poświęcone mu muzeum.

 

Ferenc Deák (1803-1876)

To węgierski polityk, zwolennik polityki reform, opartej na rozwoju ekonomicznym i gospodarczym oraz współpracy z dworem w Wiedniu, której głównym wyrazicielem był przez lata hrabia Istvan Széchenyi.

Deák jeszcze przed rewolucją 1848 roku był aktywnym i szanowanym członkiem węgierskiego parlamentu,  w którego pracach uczestniczył z wielkim zapałem. Mając ogromne doświadczenie w zakresie prawodawstwa i będąc współautorem licznych ustaw, przyjął tekę ministra sprawiedliwości w rewolucyjnym rządzie Lajosa Batthyánya, aczkolwiek miał nadzieję, że nie dojdzie do eskalacji konfliktu między Węgrami a Wiedniem i, że napięcie uda się rozwiązać drogą negocjacji. Gdy jednak Batthyány ustąpił z urzędu, a Lajos Kossuth i jego zwolennicy dążyli coraz bardziej do wojny z Austrią, Deák wycofał się z polityki. Powrócił do niej dopiero na przełomie lat 50. i 60., stając się jednym z najgorętszych orędowników ugody z Austrią, będąc w opozycji do radykalnych demokratów, którzy sprzeciwiali się negocjacjom z Wiedniem. Ostatecznie wysiłki Deáka zostały uwieńczone sukcesem, a on wykorzystał fakt, że po przegranych wojnach z Francją (1859) i Prusami (1866) Wiedeń był skłonny do ustępstw. W efekcie postanowień powziętych podczas negocjacji przedstawicieli węgierskiego parlamentu, na czele z Deákiem, i dworu wiedeńskiego, zawarto w 1867 roku tzw. kompromis (Kiegyezés), który doprowadził do powstania dualistycznej monarchii austro-węgierskiej, mającej wspólny skarb, wspólną armię oraz prowadzącą wspólną politykę zagraniczną. Pozostałe dziedziny zostały oddane parlamentom i władzom wykonawczym Przedlitawii (Austrii i jej krajów koronnych) oraz Zalitawii (krajom Korony św. Stefana). Przebywający na emigracji Kossuth przestrzegał Deáka w swym tekście znanym jako „List Kassandry” przed zawieraniem ugody z Austrią, ale wobec klęski powstania 1848 roku, którego był on jednym z trybunów, ostatecznie zwyciężyła opcja Deáka. Ferenc Deak zmarł w kilka lat po kompromisie, a jego pogrzeb zgromadził tłumy.

 

Gábor Dénes (Dennis Gabor, 1900-1979)

To węgierski fizyk pochodzenia żydowskiego, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w 1971 roku. W młodości studiował na Politechnice w Budapeszcie i na Uniwersytecie Technicznym w Berlinie. W Niemczech też rozpoczął swe pierwsze badania (m.in. nad lampami kwarcowymi dla firmy Siemens). Po wyborach 1933 roku i uzyskaniu przez Hitlera stanowiska kanclerza, Dénes wyjechał do Wielkiej Brytanii. W 1946 roku uzyskał brytyjskie obywatelstwo. W Wielkiej Brytanii Dénes, a właściwie już Dennis Gabor, kontynuował swe badania, m.in. w renomowanej uczelni Imperial College w Londynie. Uczony zajmował się przede wszystkim optyką elektronową. Jego badania doprowadziły go do odkrycia pierwszych hologramów. W efekcie stał się ojcem holografii (dział optyki zajmujący się otrzymywaniem obrazów przestrzennych, np. w trójwymiarze). Za swoje prace nad holografią został w 1971 uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie fizyki. Otrzymał także, w uznaniu swych zasług dla nauki, Order Imperium Brytyjskiego.

 

Antal Doráti (1906-1988)

To węgierski dyrygent, jeden z największych dyrygentów w historii. Uczył się w Królewskiej Węgierskiej Akademii Muzycznej (dziś im. Ferenca Liszta), gdzie jego nauczycielami byli m.in. Béla Bartók, Zóltan Kodály i Leo Weiner. W 1924 zadebiutował jako dyrygent w Operze Królewskiej w Budapeszcie, stając się najmłodszym dyrygentem w historii tej instytucji. Następnie wyjechał z Węgier do Niemiec, by pracować w Dreźnie i Munster. Na przełomie lat 30. i 40. był dyrygentem i dyrektorem muzycznym słynnego zespołu baletowego, „Balety rosyjskie”, którego siedziba mieściła się wówczas w Monte Carlo. Pod koniec lat 30. Dorati wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie współpracował z orkiestrami symfonicznymi z Dallas i Minneapolis. Uzyskał też amerykańskie obywatelstwo. W latach sześćdziesiątych powrócił do Europy, by współpracować z BBC Symphony Orchestra oraz z Orkiestrą Filharmoniczną ze Sztokholmu. W latach siedemdziesiątych wrócił do Ameryki i podjął pracę w orkiestrach w Waszyngtonie i Detroit. W 1975 przyjął propozycję prowadzenia londyńskiej Royal Philharmonic Orchestra. Jako pedagog współpracował z  Royal College of music w Londynie oraz z Akademią Muzyczną im. Ferenca Liszta w Budapeszcie. Wśród jego nagrań wyróżnić można te zawierające utwory Czajkowskiego, Wagnera, Bartóka i Strawińskiego.

 

György Dózsa (1470-1514)

To węgierski żołnierz, prawdopodobnie pochodzący z drobnej szlachty, przywódca brutalnie stłumionego przez szlachtę i arystokrację równie brutalnego chłopskiego powstania w 1514 roku. Dózsa, z polecenia kanclerza Węgier i legata papieskiego, arcybiskupa Tamása Bakócza, zorganizował liczącą około 100 000 ludzi armię chłopską, nazwaną kurucami (od łacińskiego „crucis” – „krzyż”), która miała wziąć udział w krucjacie przeciwko Turkom osmańskim, którzy coraz bardziej zagrażali Królestwu Węgier po zdobyciu, na przełomie wieków XV. i XVI. właściwie całych Bałkanów. Wymarsz chłopskiej armii był jednak opóźniany, a nie zadbano o jej wyposażenie w żywność. W związku z tym Dózsie coraz trudniej przychodziło utrzymać karność  wśród tak ogromnej masy wojsk. W efekcie wśród kuruców zaczęły wybuchać bunty. Ostatecznie Dózsa zdecydował się stanąć na ich czele i pociągnął za sobą chłopską armię przeciwko bogatej szlachcie i magnaterii. Warstwy posiadające, mimo, że dotychczas skłócone, zjednoczyły się w walce o przetrwanie i dość sprawnie spacyfikowały powstańców, którzy początkowo odnosili sukcesy, zwłaszcza na Słowacji, w Siedmiogrodzie oraz w Banacie. Dózsa, przywódca rebelii, został pojmany i poddany wymyślnej torturze, bowiem zmuszono go by usiadł na rozgrzanym do czerwoności metalowym tronie. Tym samym Dózsa zmarł, stając się w przyszłości męczennikiem sprawy ludowej.

 

Loránd Eötvös (1848-1919)

Syn Józsefa Eötvösa, polityka i pisarza, Loránd Eötvös był wybitnym fizykiem. Po studiach na uniwersytetach niemieckich, w Królewcu i Heidelbergu, po powrocie na Węgry został profesorem Uniwersytetu w Budapeszcie. Tam też prowadził swe badania, przede wszystkim nad grawitacją i napięciem powierzchniowym. Tam też sformułował odnoszącą się do tego drugiego zagadnienia zasadę, zwaną „zasadą Eötvösa” oraz przeprowadził doświadczenie, znane jako „eksperyment Eötvösa”. W uznaniu jego osiągnięć w dziedzinie fizyki, Uniwersytet Jagielloński przyznał mu  w 1900 roku tytuł doktora honoris causa. W 1950 Uniwersytetowi w Budapeszcie nadano jego imię, a w 1970 jego imieniem nazwano jednostkę zmiany siły ciężkości. Lórand Eötvös był jednym z najwybitniejszych węgierskich naukowców.

 

Ferenc Erkel (1810-1893)

To jeden z najważniejszych kompozytorów w historii węgierskiej muzyki, uznawany za jednego z twórców węgierskiej opery. Napisana przezeń w 1861 roku opera „Bánk bán”, oparta na dramacie pióra jednego z najważniejszych węgierskich dramatopisarzy, Józsefa Katony, uznawana jest za węgierską operę narodową. Jedna z arii z „Bánka bána”, zatytułowana „Hazan, hazan!”, czasami jest wykonywana podczas ważnych uroczystości. Co jednak chyba najważniejsze, Erkel jest autorem muzyki do węgierskiego hymnu narodowego, „Himnusz”, do którego słowa napisał w 1823 roku poeta romantyczny, Ferenc Kölcsey.  

 

Árpád Feszty (1856-1914)

Węgierski malarz realista, autor jednego z najsłynniejszych namalowanych przez węgierskiego artystę obrazów, tzw. Panoramy Feszty’ego, przedstawiającej wjazd Madziarów do Kotliny Panońskiej („Honfoglalás”). Liczące 15 na 120 metrów płótno Feszty namalował wraz z grupą współpracowników w latach 1892-1894. Obecnie znajduje się ono w specjalnie na ten cel wybudowanej rotundzie w Narodowym Parku Historycznym w położonym w południowych Węgrzech miasteczku Ópusztaszer.

 

Árpád Göncz (1922-)

Pisarz, tłumacz, polityk, pierwszy prezydent demokratycznych Węgier. W młodości członek Partii Drobnych Rolników. Po rewolucji 1956 roku aresztowany za poparcie dla rządu Imre Nagya i publicystyczną działalność na rzecz reform. Po amnestii w 1963 poświęcił się pisarstwu i tłumaczeniom. W 1988 był jednym z założycieli Związku Wolnych Demokratów, ugrupowania o charakterze opozycyjnym, które po upadku komunizmu przekształciło się w partię polityczną. W 1990 przez pewien czas piastował urząd przewodniczącego parlamentu, zaś w maju 1990 został wybrany pierwszym prezydentem demokratycznych Węgier, zastępując sprawującego ten urząd tymczasowo Mátyása Szürösa.

 

György (Georg) Hevesy (1885-1966)

Węgierski chemik, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii za rok 1943.  Urodzony w Budapeszcie Hevesy większość życia spędził za granicą. Po studiach na Uniwersytecie w Budapeszcie kontynuował naukę na Uniwersytecie Technicznym w Berlinie i na Uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim. Następnie pracował w Manchesterze i w Kopenhadze. Przyczynił się m.in. do odkrycia nowego pierwiastka, hafnu, prowadził też badania nad wskaźnikami promieniotwórczymi. Za badania na tym zagadnieniem został w 1943 roku uhonorowany Nagrodą Nobla. W tym też roku na stałe opuścił Kopenhagę i przeniósł się do Szwecji. Tam też kontynuował swe prace nad promieniotwórczością, za co londyńskie Royal Society nagrodziło go w 1949 roku Medalem Copleya, dla chemika chyba jeszcze bardziej prestiżową nagrodą niż Nobel. Z kolei w 1958 roku uhonorowano go nagrodą „Atom dla pokoju”, za badania nad pokojowym wykorzystaniem izotopów (wskaźników) promieniotwórczych. Za te same zasługi otrzymał w 1961 „Złoty Medal im. Nielsa Bohra”. W 1961 roku Hevesy opuścił Szwecję i osiadł we Fryburgu, gdzie zmarł w 1966 roku.

 

Miklós Horthy (1868-1957)

Węgierski wojskowy, weteran I wojny światowej, admirał, ostatni dowódca Cesarsko-Królewskiej Marynarki Wojennej, uczestnik m.in. bitwy o cieśninę Otranto, podczas której został ciężko ranny (maj 1917 roku). Po rozpadzie Austro-Węgier wszedł do tzw. rządu debreczyńskiego, sprzeciwiającego się komunistycznej Węgierskiej Republice Rad. Jako najwyższy rangą węgierski wojskowy i bohater z okresu wojny, Horthy został naczelnikiem sił zbrojnych rządu w Debreczynie. W listopadzie 1919 wjechał na czele swych wojsk, które nie przyczyniły się właściwie do rozbicia komunistów (zostali pokonani przede wszystkim przez interwencyjne wojska rumuńskie oraz przez oddziały czechosłowackie), do opuszczonego przez Rumunów Budapesztu. Wkrótce, w marcu 1920, został przez nowoutworzony węgierski parlament ogłoszony regentem Królestwa Węgier. Po rozpadzie Austro-Węgier postanowiono bowiem utrzymać na Węgrzech, przynajmniej formalnie, monarchę, aczkolwiek bez powoływania na tron Karola Habsburga, ostatniego cesarza i króla Węgier, na to bowiem nie zgodziłyby się państwa Ententy i nowopowstali sąsiedzi Węgier, Czechosłowacja, Rumunia i Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. W związku z tym wybrany regentem Horthy odwiódł Karola Habsburga od przejęcia władzy, mimo, iż w 1921 roku dwukrotnie próbował on zamachu stanu.

W okresie międzywojennym Horthy nie znajdował się na samym środku sceny politycznej, na której główne role grali premierowe i parlament. Regent zachowywał jednak kontrolę nad poczynaniami szefów rządu. Najlepiej układała mu się współpraca z mającym zbliżone poglądy hrabią Istvánem Bethlenem, który piastował funkcję szefa rządu od 1921 do 1931 roku. W latach 30. przyszło Horthy’emu częściej zmieniać premierów, co związane było z niestabilną sytuacją w parlamencie. Był to okres, gdy do władzy dochodzili politycy skłaniający się ku współpracy z III Rzeszą, która, jak wierzyli, mogła pozwolić Węgrom na odzyskanie ziem utraconych wskutek postanowień traktatu z Trianon (1920), który pozbawił Koronę św. Stefana blisko dwóch trzecich powierzchni i ludności. Wyrazicielami idei rewanżyzmu i irredenty byli przede wszystkim premierzy Gyula Gömbös (1932-1936), Béla Imredy (1938-1939), za którego rządów Węgry uzyskały, na mocy I arbitrażu wiedeńskiego, część Słowacji i Ruś Zakarpacką oraz Lászlo Bardossy (1941-1942), który doprowadził do wypowiedzenia przez Węgry wojny ZSRR i aliantom zachodnim. Z kolei Pál Teleki (1939-1941), Miklós Kallay (1942-1944) czy Géza Lakatos (1944) nie byli zwolennikami czynnego angażowania się w wojnę po stronie Niemiec. Teleki popełnił samobójstwo gdy, wbrew jego woli, Węgry zaatakowały Jugosławię w kwietniu 1941 u boku wojsk niemieckich (przy czym podczas jego rządów Węgry uzyskały, kosztem Rumunii, na mocy II arbitrażu wiedeńskiego, dużą część Siedmiogrodu oraz fragmenty Kriszany i Marmaroszu), Kallay usiłował, bezowocnie, nawiązać negocjacje z aliantami zachodnimi i wycofać się z wojny, zaś Lakatos, na kilka miesięcy, do przejęcia władzy przez Strzałokrzyżowców Ferenca Szálasiego, wstrzymał deportacje węgierskich Żydów do obozów zagłady. W marcu 1944 roku Niemcy, zdając sobie sprawę z tego, że Horthy nie chce kontynuować walki przeciwko Sowietom, zajęli Węgry, zaś w październiku tego roku najpierw porwali syna regenta, Miklósa młodszego, później zaś aresztowali samego Horthy’ego i do końca wojny więzili go w Niemczech. Po uwolnieniu przez Amerykanów Horthy zeznawał jako świadek w procesie norymberskim, by ostatecznie osiąść z rodziną w Portugalii, gdzie zmarł pod koniec lat pięćdziesiątych.

 

Elmyr de Hory (właśc. Elmer Hoffman 1906-1976)

Węgierski malarz i fałszerz sztuki, najprawdopodobniej pochodzenia żydowskiego, jeden z najsłynniejszych fałszerzy w historii malarstwa. Malować uczył się w Budapeszcie, Monachium i Paryżu. Po powrocie na Węgry został uwięziony za rzekome związki z brytyjskim wywiadem. Uwolniony w trakcie wojny, został ponownie uwięziony, tym razem przez Niemców, w związku ze swoimi żydowskimi korzeniami.  Po zakończeniu wojny powrócił do pracy malarskiej, coraz częściej poświęcając się kopiowaniu dzieł uznanych malarzy bądź też malując zupełnie nowe obrazy utrzymane w manierze do złudzenia przypominającej sposób malowania wielkich mistrzów pędzla. Dzięki umiejętnościom i talentowi de Hory’ego jego obrazy sprzedawały się coraz lepiej. Wraz ze swym wspólnikiem malarz wyruszył więc do Ameryki Południowej i do Stanów Zjednoczonych, gdzie jego wspólnik sprzedawał namalowane przezeń obrazy zamożnym kolekcjonerom i galeriom jako dzieła Picassa, Modiglaniego czy Renoira. De Hory osiadł w Stanach Zjednoczonych, następnie mieszkał w Meksyku oraz w Hiszpanii, na Ibizie. W międzyczasie pokłócił się ze swoim marszandem (i prawdopodobnie kochankiem) i rozpoczął współpracę z innym handlarzem obrazów. W końcu policja wpadła jednak na trop fałszerza, coraz częściej bowiem w środowisku historyków sztuki i rzeczoznawców pojawiały się podejrzenia co do oryginalności płócien sprzedawanych przez współpracowników węgierskiego malarza. W 1968 roku de Hory został zatrzymany przez hiszpańską policję i skazany na więzienie za udział w grupie przestępczej i homoseksualizm.  Zmarł na Ibizie w 1976 roku, otoczony sławą jednego z najzdolniejszych i najbardziej przebiegłych fałszerzy w historii, a to m.in. za sprawą filmu Orsona Wellesa „F for Fake” („F jak fałszerstwo”), w którym słynny reżyser i aktor przedstawił życie i karierę de Hory’ego.

 

Janos (Jan) Hunyadi (1387-1456)

Był węgierskim wodzem i dyplomatą, regentem Węgier w latach 1446-1453, w okresie rozciągającym się między śmiercią Władysława Warneńczyka w bitwie pod Warną, a krótkotrwałym objęciem władzy przez Władysława Pogrobowca, syna Zygmunta Luksemburskiego.

W okresie władania Zygmunta Luksemburskiego Hunyadi należał do jego zaufanych współpracowników. Jako dyplomata Zygmunta podróżował m.in. do Włoch, na mediolański dwór Sforzów. Odgrywał także niemałą rolę w węgierskiej polityce wewnętrznej, a to z tego względu, że Zygmunt często przebywał poza krajem, biorąc udział m.in. w krucjacie przeciwko Turkom osmańskim, zakończoną klęską krzyżowców pod Nikopolis (1396), angażując się w rozgrywkę o koronę Cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego oraz, przede wszystkim, prowadząc wyczerpujące wojny z husytami w Czechach, których także był królem.

Po śmierci Zygmunta Luksemburskiego, krótkotrwałych rządach Albrechta Habsburga Hunyadi oraz śmierci Władysława Warneńczyka w bitwie pod Warną, w której Hunyadi brał udział, jako jeden z najpotężniejszych i najbardziej doświadczonych węgierskich magnatów został regentem Węgier w zastępstwie Władysława Pogrobowca, syna Albrechta. W 1456 poprowadził wojska składające się w dużej części z ubogiej szlachty i chłopów przeciwko Turkom i odbił z ich rąk Belgrad. Klęska zadana Turkom na ponad pół wieku powstrzymała ich ekspansję w kierunku Węgier, ale sam Hunyadi przypłacił zwycięstwo życiem. Ten uważany za jednego z najwybitniejszych strategów swoich czasów wódz przeżył wprawdzie bitwę, ale zmarł wskutek zarazy, która wkrótce po niej wybuchła w Belgradzie. Pozostawił dwóch synów, z których jeden, Maciej, zwany Korwinem, wstąpi na tron po śmierci Władysława Pogrobowca w 1457 roku i zapisze się w historii Węgier jako jeden z najwybitniejszych ich władców w historii. Janos Hunyadi uważany jest za jednego z najważniejszych bohaterów narodowych w historii Węgier.

 

Mór (Maurycy) Jókai (1825-1904)

To jeden z najważniejszych w historii węgierskiej literatury pisarzy. Wprawdzie debiutował jeszcze przed rewolucją 1848 roku, w której aktywnie uczestniczył, w związku z czym przez pewien czas po jej upadku musiał się ukrywać, to najbardziej płodny okres w jego karierze literackiej przypadł na drugą połowę XIX. wieku, gdy stał się jednym z najchętniej czytanych i najbardziej szanowanych węgierskich pisarzy. W swoich realistycznych powieściach przedstawiał zarówno daleką jak i bliską przeszłość Węgier i Węgrów, a jego język, potoczysty i soczysty, sprawiał, że większość jego książek cieszyło się ogromnym zainteresowaniem bardzo różnych czytelników. Wiele spośród jego powieści zostało przetłumaczonych na język polski, szczególnie w okresie międzywojennym. Do jego najpopularniejszych jego dzieł zaliczyć można „Złote czasy Siedmiogrodu”, „Turków na Węgrzech”, „Poruszymy z posad ziemię”, „Biednych bogaczy”, „Węgierskiego magnata” czy „Atlantydę”.

 

Atilla József (1905-1937)

Obok Endre Ady’ego to jeden z najbardziej znanych i najbardziej cenionych węgierskich poetów dwudziestowiecznych. Pochodził z robotniczej, patologicznej rodziny z przedmieść Budapesztu. Jako dziecko został umieszczony w rodzinie zastępczej na prowincji, uciekł jednak i wrócił do matki. Wrażliwy na nędzę, w swoim debiutanckim tomiku „Żebrak piękna” („A szépség koldusa”, 1922) umieścił wiersze opisujące ludzi biednych i ich życie. Dzięki pomocy szwagra mógł podjąć studia na uniwersytecie w Segedynie. Został jednak wydalony z uczelni na skutek sporu z jednym z wykładowców, który uznał jego wiersz „Z czystym sercem” za zbyt awangardowy. Dzięki pomocy szwagra József kontynuował studia za granicą, w Paryżu i w Wiedniu. W tym okresie poeta coraz częściej zmagał się z chorobą psychiczną. W 1936 wydał swój ostatni tomik wierszy, „Bardzo boli” („,Nagyon fáj”). Rok później popełnił samobójstwo rzucając się pod pociąg w położonej nad Balatonem miejscowości Balatonszárszó.

Wiersze Józsefa charakteryzuje bardzo zróżnicowana tematyka, aczkolwiek jest to przede wszystkim liryka osobista. Co ciekawe, mimo, że w jego czasach dominowała poetyka modernistyczna, poeta pozostał wierny klasycznej formie wiersza.

 

János Kádár (właśc. János Csermanek, 1912-1989)

Węgierski działacz komunistyczny. Zarówno w okresie międzywojennym, jak i w trakcie II wojny światowej, Kadar należał do wyróżniających się działaczy partii. Kilkakrotnie, w latach trzydziestych i czterdziestych, trafiał za swą działalność do więzienia. Podczas jednego z pobytów w zakładzie karnym poznał Mátyása Rakosiego. Po wojnie Kádár odgrywał ważną rolę w aparacie partyjnym, stając się jednym z najbliższych współpracowników Rakosiego, sekretarza generalnego partii. Latem 1948 został ministrem spraw wewnętrznych. W czerwcu 1950 został zmuszony do rezygnacji z piastowania tego urzędu, a wkrótce aresztowany i oskarżony o szpiegostwo na rzecz przedwojennych władz. Ówczesna niechęć Rakosiego do Kádára mogła wynikać z faktu, że Kádár, w przeciwieństwie do wielu innych ważnych komunistycznych działaczy, nie miał żydowskich korzeniu oraz dlatego, że przed wojną nie przebywał w ZSRR i nie miał powiązań z Moskwą. Skazany i uwięziony po pokazowym procesie, Kádár opuścił więzienie po odsunięciu Rakosiego od władzy przez Moskwę i objęciu urzędu premiera przez Imre Nagya. Wkrótce sam zastąpił go na stanowisku premiera, bowiem dzień po wybuchu powstania węgierskiego, 24 października 1956 roku, został wraz z kilkoma innymi prominentnymi komunistycznymi działaczami wywieziony do Moskwy, skąd wkrótce wrócił jako szef nowego, „prawdziwego” rządu, oskarżając Nagya o kontrrewolucję i sprzeniewierzenie się socjalizmowi. Po upadku Nagya Kádár został premierem oraz generalnym sekretarzem Węgierskiej Socjalistycznej Partii Pracujących (który to urząd piastował przez następne 33 lata!), kolejnego wcielenia partii komunistycznej. Tym samym w listopadzie 1956 roku rozpoczęła się trwająca do 1989 roku epoka tzw. kadaryzmu, nazywana także „gulaszowym komunizmem”. Kadar i jego współpracownicy doszli do wniosku, że najlepszym sposobem uniknięcia społecznych niepokojów, takich jak powstanie 1956, będzie stopniowe polepszanie sytuacji ekonomicznej kraju, przy jednoczesnym zachowaniu monopolu władzy. Stwierdzili oni bowiem, że społeczeństwo cieszące się stosunkowo dobrymi, przynajmniej w porównaniu z innymi krajami demokracji ludowej, warunkami życia nie będzie skore do przeciwstawiania się władzy. Stąd też koncepcja tzw. „gulaszowego komunizmu”, polegającemu m.in. wypuszczeniu z więzień i obozów pracy osób osadzonych tam w okresie władzy Rakosiego, zezwoleniu na prowadzenie w niewielkim zakresie prywatnej działalności gospodarczej, rozluźnienie systemu centralnego planowania, zakup licencji na produkcję pewnych dóbr w Europie Zachodniej czy inwestycje w infrastrukturę turystyczną, a zasadzająca się na maksymie „Kto nie jest przeciwko nam, jest z nami”. Dzięki takim działaniom Węgry cieszyły się mniejszą lub większą stabilnością polityczną do samego końca lat osiemdziesiątych, a po upadku komunizmu były jednym z lepiej rozwiniętych gospodarczo państw zza „Żelaznej kurtyny”. Kádár zmarł w lipcu 1989 roku, u schyłku okresu demokracji ludowej na Węgrzech.

 

Imre (Emmerich) Kálmán (właśc. Imre Koppstein, 1882-1953)

To węgierski kompozytor pochodzenia żydowskiego, najważniejsza obok Lehára postać srebrnej ery wiedeńskiej operetki. Kształcił się w Budapeszcie, gdzie pisywał utwory instrumentalne i muzykę kabaretową. W 1908 wystawił w Budapeszcie swoją pierwszą operetkę, „Manewry jesienne” („Tatárjárás”), którą rok później wystawił w Wiedniu (jako „Ein Herbstmanöver”). Do anschlussu Austrii przez III Rzeszę mieszkał i tworzył w Wiedniu, stając się jednym z najbardziej popularnych autorów. To z okresu wiedeńskiego jego twórczości pochodzą cieszące się największą popularnością kalmanowskie operetki, takie jak „Księżniczka czardasza” („Die Csárdásfürstin”, 1915), „Hrabina Marica” („Gräfin Mariza”, 1924), „Księżniczka cyrkówka” („Die Zirkusprinzessin”, 1926). W 1938 wyemigrował do Szwajcarii, następnie do Francji, a ostatecznie do Stanów Zjednoczonych, gdzie przyjął obywatelstwo amerykańskie. W 1948 powrócił do Europy, osiedlając się we Francji, gdzie zmarł. Na emigracji kontynuował swą pracę kompozytorską, wzbogacając swoją muzykę nowymi, zaczerpniętymi z muzycznej kultury amerykańskiej, elementami.

 

József Katona  (1791-1830)

To węgierski dramatopisarz, jeden z ojców węgierskiego dramatu, za którego uznawany jest głównie za sprawą swego opus magnum, należącej do kanonu węgierskiej literatury tragedii „Bánk bán” (1815). W dziele tym Katona opowiada historię palatyna Banka, żyjącego w czasach króla Andrzeja II (przełom XII. i XIII. wieku), który zabił królową Gertrudę, gdyż ta, pod nieobecność męża biorącego udział w wyprawie wojennej, wyprawiała wystawne uczty dla swego, złożonego z obcokrajowców, dworu, podczas gdy Węgrzy cierpieli nędzę oraz dlatego, że brat królowej, Otton, uwiódł jego żonę. W 1860 „Bánk bán” stał się tematem opery skomponowanej przez jednego z największych węgierskich kompozytorów, Ferenca Erkela.

 

Farkas Kempelen (Johan von Kempelen, 1734-1804)

Urodzony w Pożoniu (Bratysławie) Farkas Kempelen był węgierskim wynalazcą i przedsiębiorcą, twórcą jednej z najsłynniejszych szachowych mistyfikacji w historii. Pod koniec lat 60. XVIII wieku Kempelen skonstruował „automat” do gry w szachy mający postać ubranego w tureckie szaty i noszącego turban szachisty, nazwanego później „mechanicznym Turkiem”. Swój wynalazek Kempelen zaprezentował po raz pierwszy w 1770 przed cesarzową Marią Teresą w wiedeńskim pałacu Schönbrunn. Kempelenowski Turek spotkał się z wielkim zainteresowaniem. W latach 80. Kempelen wyruszył na tournée po Europie, podczas którego prezentował Turka publiczności i organizował jego mecze z najlepszymi europejskimi szachistami. Po śmierci Kempelena jego syn sprzedał go innemu przedsiębiorcy, który nadal podróżował z Turkiem po Europie, aż w latach 50. XIX. wieku trafił do Stanów Zjednoczonych. Tam spłonął podczas pożaru muzeum w Filadelfii.

W czasach istnienia Turka nigdy nie udało się ustalić na jakiej zasadzie działał. Jednakże ryciny z epoki i relacje osób, które miały okazję go widzieć, pozwalają przypuszczać, że w figurze był po prostu ukryty człowiek (być może dotknięty karłowatością), który dzięki systemowi magnesów widział ruchy na szachownicy, a dzięki skomplikowanemu mechanizmowi ukrytemu w figurze i stole szachowym, na którym rozgrywała swe partie, mógł sterować ręką i głową Turka.

 

 

Imre Kertész (1929-)

To węgierski pisarz żydowskiego pochodzenia, laureat literackiej Nagrody Nobla za rok 2002, "za pisarstwo, które wynosi doświadczenia jednostki ponad przeciwieństwa brutalnej historii".

Kertész został w 1944 wywieziony do obozu koncentracyjnego Auschwitz, następnie zaś przeniesiony do obozu w Buchenwaldzie. Po powrocie na Węgry pracował jako dziennikarz, by w latach 50. ostatecznie poświęcić się pisarstwu i pracy tłumacza. Za jego najbardziej znany tekst uchodzi „Los utracony”, powieść o charakterze autobiograficznym. Narratorem jest w niej czternastolatek wywieziony do niemieckich obozów zagłady, któremu udało się przeżyć, ale który na zawsze pozostał naznaczony wspomnieniami z tego okresu swego życia.

 

Károly Kisfaludy (1788-1830)

To węgierski dramatopisarz, uznawany za ojca współczesnego dramatu węgierskiego dzięki swym dziełom takim jak „Tatarzy na Węgrzech” („A tatárok Magyarországon”, 1819) czy „Ilka, albo zdobycie Belgradu” („Ilka vagy Nándorfehérvár bevétele”, 1819). W 1822 założył pismo „Aurora”, jeden z najważniejszych w historii węgierskiej literatury periodyków o tematyce literackiej. Zmarł przedwcześnie z powodu gruźlicy. W 1836 grupa węgierskich pisarzy (Mihály Vörösmarty, Ferenc Kölcsey i inni) powołała do życia Towarzystwo im. Kisfaludy’ego, stawiające sobie za cel popularyzację węgierskiej literatury i wspieranie młodych, utalentowanych adeptów pióra.

 

János Kornai (1928-)

Węgierski ekonomista, członek Węgierskiej Akademii Nauk. Znany dzięki badaniom nad funkcjonowaniem systemu gospodarczego państw socjalistycznych, jako pierwszy użył pojęcia „gospodarka niedoboru”. Od końca lat 80. do 2002 roku współpracował z Uniwersytetem Harvarda, jest wykładowcą na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Budapeszcie, przez pewien czas piastował też urząd członka zarządu Węgierskiego Banku Narodowego.

 

Maciej Korwin (1443-1490)

Król Węgier, syn wodza Jánosa Hunyadiego, uznawany za jednego z najwybitniejszych władców w historii Węgier. Za rządów Macieja Węgry uzyskały największą powierzchnię w swej historii, rozciągając się od południowych rubieży dzisiejszych Niemiec do Karpat Wschodnich i od Śląska do Adriatyku). Co więcej, za panowania Macieja na Węgry coraz intensywniej docierać zaczęły kulturalne nowinki z Włoch, a to za sprawą jego żony, Beatrycze Aragońskiej, córki króla Neapolu, Ferdynanda I, a także samego króla, który wykształcenie otrzymał m.in. we Włoszech.

Po elekcji w 1458 roku Maciej Korwin opanował sytuację wewnętrzną, nieustabilizowaną od śmierci swego ojca, potężnego magnata Janosa Hunyadiego w stoczonej z Turkami bitwie o Belgrad (1456). Wkrótce po koronacji wyruszył do walki przeciwko Turkom, tworząc wyborową formację zwaną „czarną armią”, składającą się z lekkiej zaciężnej kawalerii. Wyprawa przeciwko Osmanom zakończyła się sukcesem. Następnie monarcha musiał sprostać zakusom innego kandydata do tronu Węgier, cesarza rzymskiego Fryderyka III, co umożliwiła mu m.in. życzliwa neutralność ze strony regenta, a następnie króla Czech, następcy Władysława Pogrobowca na tronie czeskim, Jerzego z Podiebradów, który przez pewien czas był teściem Macieja (córka Podiebrada, a żona Macieja, Katarzyna Podiebradówna, zmarła bardzo młodo). Walki zakończyła ugoda wedle której Fryderyk uznał Macieja za króla Węgier, zaś Maciej oddał cesarzowi zachodnie skrawki swego królestwa i zapłacił okup. Było to konieczne, bowiem król musiał stłumić rewolty wewnątrz kraju i nie mógł pozwolić sobie na walkę na dwa fronty.

Po ustabilizowaniu sytuacji król Węgier postanowił zaatakować Jerzego z Podiebradów, z którym dotychczas utrzymywał dobre relacje. Pretekstem do tego była ekskomunika króla Czech przez papieża, bowiem Jerzy z Podiebradów był husytą. Maciej wyruszył więc przeciwko „królowi-heretykowi” w 1469 roku, ale szybko zawarł z nim pokój, obawiając się sojuszu Jerzego i Fryderyka III. Jerzy wykorzystał pokój do zawarcia układu z Jagiellonami i przekazania, w wypadku swej śmierci, korony czeskiej Władysławowi, synowi Kazimierza Jagiellończyka, uznawszy, że Czechy będą miały większe szanse na utrzymanie niezależności od Węgier jeśli dostaną się pod panowanie władcy związanego z potężną wówczas Polską niż w ręce jego własnych spadkobierców. Gdy więc Jerzy zmarł w 1471 r. Maciejowi przyszło walczyć z wojskami polskimi. Co gorsza, do walki ponownie włączył się Fryderyk III, chcący wykroić dla siebie kawałek Czech. Maciejowi udało się pobić cesarza, zaś z Władysławem IV zawarł układ, w myśli którego Jagiellon zostawał królem Czech (Maciej też nosił ten tytuł), zaś Maciej otrzymywał Morawy, Śląsk i Łużyce w dożywotnie władanie.

W 1481 wybuchła kolejna wojna Macieja z Fryderykiem Habsburgiem, chcącym uzyskać czeskie dotychczas ziemie pod panowaniem węgierskim. Cesarz ponownie poniósł klęskę, tym razem szczególnie dotkliwą, gdyż Korwinowe wojska zajęły Wiedeń i zachodnią Austrię, rodowe posiadłości Habsburgów. Ponadto w latach 70. Węgierski monarcha wsparł Serbów w walce z Turkami i umocnił swoją południową granicę.

Jak więc widać Maciej Korwin spędził ogromną część swego panowania wojując przeciwko sąsiadom. Nie przeszkodziło mu to w zostaniu hojnym mecenasem i miłośnikiem sztuki. Król sprowadzał na Węgry wielu artystów, szczególnie z Włoch, przebudował na renesansowy pałac Zamek Królewski w Budzie oraz wybudował renesansową rezydencję w Wyszehradzie, jak również zgromadził jedną z większych bibliotek, jakie istniały w ówczesnym świecie, nazywaną później od jego przydomka (pochodzącego od herbu Hunyadich, w którym widnieje kruk), Biblioteką Corvinianą. Zmarł przedwcześnie w Wiedniu w 1490 roku, a na tronie węgierskim zastąpił go wybrany przez węgierską szlachtę Władysław IV Jagiellończyk, król Czech.

 

Lajos Kossuth (1802-1894)

Lajos Kossuth był prawnikiem i politykiem, przedstawicielem radykalnych poglądów republikańskich, jednym z głównych ideologów i przywódców węgierskiego powstania 1848 roku. Jako deputowany do parlamentu węgierskiego, obradującego wówczas w Pożoniu (Bratysława), domagał się pełnego uniezależnienia się Węgier od Austrii, utworzenia własnej armii, niezależnej polityki zagranicznej i wewnętrznej, zniesienia poddaństwa oraz cenzury, równości wobec prawa, odwołując się tym samym do programu francuskich rewolucjonistów roku 1789. Był orędownikiem walki zbrojnej, gdyż uważał, że realizacja programu politycznego i uniezależnienie Węgier od Wiednia ma pierwszeństwo przed ekonomicznym rozwojem kraju. Został członkiem pierwszego węgierskiego rządu premiera Lajosa Batthyánya (objął w nim tekę ministra finansów) powołanego wiosną 1848 za zgodą cesarza austriackiego, Ferdynanda V, który zgodził się na przyjęcie żądań węgierskiej delegacji, w skład której weszli m.in. Batthyány i Kossuth. Jego wpływ na politykę rządu był jednak przemożny. Kossuth był m.in. jednym z inicjatorów powołania węgierskiej oddziałów obrony krajowej, tzw. Honwedów, których zadaniem miała być przede wszystkim ochrona ludności węgierskiej i jej mienia przed przedstawicielami innych grup etnicznych zamieszkujących obszary Korony św. Stefana, a mogących być nieprzyjaźnie nastawionych do węgierskich dążeń do uniezależnienia się od Austrii (jak np. Słowacy czy Chorwaci, którzy podczas wojny 1848-1849 walczyli po stronie Austriaków).

Po dymisji Batthyány’a Kossuth sam został premierem rządu, a w kwietniu 1849 został pierwszym prezydentem w historii Węgier. Z jego inicjatywy w tym samym czasie sejm węgierski, obradujący wówczas w Debreczynie, przyjął Deklarację Niepodległości Węgier, w której Węgrzy nie uznali przejęcia w Austrii władzy przez Franciszka Józefa, na rzecz którego abdykował jego wuj Ferdynand V.

Po przegranej wojnie z Austriakami Kossuth udał się na emigrację. Przebywał m.in. w Turcji, Francji, Wielkiej Brytanii oraz we Włoszech. Bez względu jednak na to, gdzie był, Kossuth żywo interesował się wydarzeniami na Węgrzech. W 1867 roku, gdy Węgry zawarły z Austrią tzw. kompromis, który doprowadził do powstania dualistycznej monarchii austro-węgierskiej, opublikował tzw. „List Kassandry”, w którym przestrzegał głównego architekta kompromisu austro-węgierskiego, Ferenca Deáka, przed zawieraniem ugody z Austriakami. Kossuth obawiał się bowiem, że łączenie interesów węgierskich z interesami Austrii, a nie odcinanie się od nich i szukanie własnej drogi ku niezależności, w przyszłości przyniesie Węgrom straty. Zmarł w Turynie w 1894 roku. Pochowany został w Budapeszcie w obecności wielu tysięcy Węgrów, a żałobne przemówienie podczas uroczystości pogrzebowych Kossutha wygłosił jeden z najważniejszych węgierskich pisarzy tamtego okresu, Mór (Maurycy) Jokai.

 

Béla Kun (właśc. Bela Cohn, 1886-1938)

Węgierski działacz komunistyczny pochodzenia żydowskiego. Podczas walk na froncie wschodnim I wojny światowej trafił do rosyjskiej niewoli, gdzie zapoznał się z komunizmem. Po upadku Austro-Węgier i powstaniu Demokratycznej Republiki Węgierskiej wrócił na Węgry i stał się jednym z założycieli Węgierskiej Partii Komunistycznej. Po upadku Republiki, związanym z fatalną sytuacją gospodarczą i nieskuteczną polityką wewnętrzną i zagraniczną prezydenta Mihálya Karoly’ego, Kun i jego współpracownicy doprowadzili odwołania  głowy państwa i powstania Węgierskiej Republiki Rad. Rozpoczęto wówczas nacjonalizację przedsiębiorstw, kolektywizację rolnictwa, przeprowadzano rekwizycje żywności i eliminowano przeciwników nowego, komunistycznego ustroju (tzw. „czerwony terror”). Mocarstwa zachodnie postanowiły nie dopuścić do okrzepnięcia komunizmu na Węgrzech, tak samo zresztą jak nowopowstali sąsiedzi Węgier, Czechosłowacja i Rumunia, dla których sąsiedztwo komunistycznego państwa było szczególnie niebezpieczne. Tym samym wojska czechosłowackie i rumuńskie uderzyły na Węgry i po krwawych walkach pokonały komunistów. W sierpniu 1919 roku do Budapesztu wkroczyły okupacyjne wojska rumuńskie. W tym samym okresie w Aradzie, a później w Segedynie (Szeged) uformował się kontrrewolucyjny rząd pod przywództwem hrabiego Gyuli Kárloyiego, a w którym wiodącą rolę odgrywał adm. Miklós Horthy, w czasie wojny dowódca austro-węgierskiej marynarki wojennej, który stanął na czele sił zbrojnych nowego rządu. On właśnie wkroczył na czele swych wojsk do Budapesztu po wycofaniu się z miasta wojsk rumuńskich jesienią 1919 roku. Przez następne miesiące na terenie Węgier trwało polowanie na prawdziwych bądź domniemanych zwolenników komunistów, nazwane „białym terrorem”. Wiele związanych z lewicą osób wyemigrowało wówczas z kraju. Nie udało się schwytać samego Béli Kuna, który umknął do Austrii, a następnie do Rosji Sowieckiej. Na początku lat dwudziestych Kun został wysłany do Niemiec (Republiki Weimarskiej), by wspomagać tamtejszy ruch komunistyczny. Ostatecznie powrócił do ZSRR, gdzie w 1938 został zlikwidowany podczas stalinowskich czystek.

 

Ferenc (Franz) Lehár (1870-1948)

Węgierski kompozytor, autor słynnych operetek. Był jednym z twórców tzw. srebrnego okresu w historii operetki wiedeńskiej, następcą takich kompozytorów jak Johann Strauss młodszy, Karl Milloecker czy Franz von Suppé. Nauki pobierał w Konserwatorium w Pradze, następnie pracował jako dyrygent orkiestr wojskowych w różnych częściach c.k. monarchii, m.in. jako kapelmistrz orkiestry reprezentacyjnej Cesarsko-Królewskiej Marynarki Wojennej. W połowie lat 90. XIX. wieku postanowił poświęcić się twórczości operetkowej. Od tego czasu pracował głównie w Wiedniu i w swojej willi w Bad Ischl. Jego pierwszą operetką były „Wiedeńskie kobietki” („Wiener Frauen”, 1902), ale największe sukcesy przyniosły mu „Wesoła wdówka” („Die lustige Witwe”, 1905), „Hrabia Luksemburg” („Der Graf von Luxemburg”, 1909) i skomponowane już po wojnie, „Paganini” (1925) i „Carewicz” („Der Zarewitsch”, 1927) oraz „Kraina uśmiechu” („Das Land des Lächelns”, 1929). Po śmierci kompozytora jego spuścizną i popularyzacją jego muzyki zajmował się jego brat, Antal Lehár, oficer armii austro-węgierskiej, jeden z uczestników nieudanego zamachu stanu Karola Habsburga, ostatniego cesarza Austro-Węgier, który jesienią 1921 roku próbował restaurować na Węgrzech monarchię.

 

Fülöp (Philipp) Lénárd (Lenard) (1862-1947)

Węgierski (i niemiecki) fizyk urodzony w Pożoniu (Bratysławie), do 1907 roku obywatel węgierski, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w 1905 roku. Lenard studiował fizykę w Budapeszcie, Wiedniu, Berlinie i Heidelbergu. Następnie pracował na Uniwersytetach we Wrocławiu, Akwizgranie, Heidelbergu i Kolonii. Prowadził badania nad promieniami katodowymi, za co w 1905 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. Znany był ze swego poparcia dla agresywnej polityki Niemiec podczas I wojny światowej oraz poparcia dla Adolfa Hitlera. Był członkiem NSDAP.

 

Ferenc (Franz, Franciszek) Liszt (1811-1886)

Ferenc Liszt to najsłynniejszy węgierski kompozytor. Mimo, że w jego rodzinnym domu mówiono po niemiecku, a sam Liszt nigdy nie porozumiewał się płynnie po węgiersku, kompozytor, który całe niemal życie spędził poza granicami Węgier, uważał się za Węgra i oddał węgierskiej kulturze wielkie zasługi.

W początkowym okresie życia Liszt występował głównie jako pianista-wirtuoz, dając recitale w całej niemal Europie. Co istotne, podczas swoich koncertów Liszt prezentował nie tylko utwory pianistyczne (swoje i innych kompozytorów), ale także aranżacje na fortepian utworów orkiestrowych czy arii operowych, dzięki czemu popularyzował w Europie muzykę wielu twórców, których twórczość pozostawała dotychczas nieznana szerokiej publiczności. W 1848 roku Liszt zdecydował się przyjąć ofertę księcia Weimaru, który zaproponował mu stanowisko kapelmistrza. Tam też Liszt zgromadził wokół siebie grupę młodych kompozytorów, z którymi dzielił się swoją wizją muzyki. Wówczas to Liszt, jako pierwszy, opracował par excellence romantyczną koncepcję poematu symfonicznego oraz koncepcję muzyki programowej. Muzyka programowa miała opierać się na tekście literackim lub legendzie, których miała być muzyczną ilustracją, muzycznym przetworzeniem (np. „Lata pielgrzymstwa”, „Hungaria”, „Orfeusz”). Poemat symfoniczny to jeden z praktycznych sposobów realizacji koncepcji muzyki programowej. Ostatnie lata życia Liszt spędził we Włoszech, gdzie przyjął święcenia kapłańskie. W tym okresie często też bywał na Węgrzech, gdzie wykładał na Królewskiej Akademii Muzycznej (dziś Uniwersytet Muzyczny im. Ferenca Liszta), której był jednym ze współzałożycieli (1875). Także wcześniej, mimo, że większość życia spędził za granicą, słynny kompozytor interesował się sprawami węgierskimi. W 1838 roku, gdy Peszt nawiedziła jedna z najbardziej niszczycielskich powodzi w historii miasta, Liszt przekazywał dochody ze swych koncertów na pomoc poszkodowanym i odbudowę miasta. Z kolei w 1856 zagrał swą „Missa solemnis” podczas konsekracji bazyliki w Ostrzyhomiu, natomiast w 1867 jego „Msza koronacyjna” uświetniła koronację Franciszka Józefa na króla Węgier.  

Liszt pisał bardzo zróżnicowaną muzykę, od muzyki baletowej, przez opery, muzykę religijną, koncerty i inne utwory fortepianowe (np. słynny „Taniec śmierci’), walce (np. powszechnie znany „Walc Mefisto”), a także utwory inspirowane węgierską i cygańską muzyką ludową, jak np. „Czardasz” czy cykl „Rapsodii węgierskich”.

 

Imre Madách (1823-1864)

To węgierski dramatopisarz, znany przede wszystkim dzięki swemu alegorycznemu poematowi dramatycznemu „Tragedia człowieka” („Az ember tragédiája”, 1861), jednemu z arcydzieł i klasyków literatury węgierskiej, który jest jednym z najczęściej wystawianych i najczęściej tłumaczonych na języki obce węgierskich dzieł literackich.

 

József Mindszenty (właśc. József Pehm, 1892-1975)

Katolicki duchowny, kardynał, arcybiskup Ostrzyhomia i prymas Węgier, najbardziej znana postać z kręgu kleru katolickiego wśród opozycjonistów wobec reżimu komunistycznego w początkach jego funkcjonowania. W czasie wojny członek Partii Drobnych Rolników. W 1944 mianowany biskupem. Wówczas zmienił nazwisko z Pehm na Mindszenty, nawiązując do nazwy miejscowości, w której się urodził (Csehimindszent). Aresztowany przez Gestapo, następnie przez współpracujący z Niemcami rząd Strzałokrzyżowców Ferenca Szálasiego, ostatecznie uwolniony po jego upadku. Od października 1945 prymas arcybiskup Ostrzyhomia i prymas Węgier. W 1948 ponownie aresztowany, tym razem przez władze komunistyczne. Oskarżony o współpracę z zachodnimi imperialistami i chęć restauracji Habsburgów i skazany na podstawie wymuszonych torturami zeznań. Uwolniony podczas powstania 1956, po jej upadku schronił się w budapeszteńskiej ambasadzie Stanów Zjednoczonych, gdzie przebywał do jesieni 1971 roku. Wówczas to w efekcie negocjacji Watykanu z władzami węgierskimi umożliwiono Mindszenty’emu bezpieczne opuszczenie Węgier. Kardynał osiadł w Wiedniu, gdzie zmarł w 1975 roku.

 

László Moholy-Nagy (właśc. László Weis, 1895-1946)

Węgierski artysta pochodzenia żydowskiego, związany m.in. ze słynną szkołą artystyczną Bauhaus. Zajmował się przede wszystkim malarstwem i fotografią, pisał teksty krytyczne i teoretyczne. Współpracował m.in. z promującym konstruktywizm holenderskim pismem „De Stijl”, z założycielem Bauhausu, architektem Walterem Gropiusem, a także z awangardowym niemieckim reżyserem teatralnym, Erwinem Piscatorem. Po 1933 roku, a więc dojściu do władzy Hitlera, wyjechał z Niemiec, by osiedlać się kolejno w Holandii, Wielkiej Brytanii i, ostatecznie, w Stanach Zjednoczonych, gdzie zmarł. Od 2005 roku jego imię nosi Uniwersytet Sztuki Stosowanej w Budapeszcie.

Mihály Munkácsy (właśc. Michael Lieb, 1844-1900)

Jeden z najbardziej znanych i cenionych węgierskich malarzy, wybitny przedstawiciel akademizmu i historyzmu. Po studiach w Budapeszcie, Wiedniu i Monachium mający niemieckie korzenie artysta, który przyjął nazwisko od miejscowości, w której się urodził (Munkács, dziś Munkaczewo na Ukrainie), wystawiał m.in. na Salonie w Paryżu, gdzie w 1870 uzyskanł nagrodę za „Ostatni dzień skazańca”. Munkacsy’ego zaliczyć można do nurtów malarstwa akademickiego i realistycznego. Na swych płótnach przedstawiał m.in. sceny z Biblii, sceny z historii Węgier oraz sceny rodzajowe. Niektóre z jego obrazów są ogromnych rozmiarów, np. zdobiące salę jego imienia w Parlamencie w Budapeszcie płótno przedstawiające wkroczenie Madziarów do Kotliny Panońskiej („Honfoglalás”) ma około 60 metrów kwadratowych, zaś znajdująca się w wiedeńskim Muzeum Sztuk Pięknych „Apoteoza renesansu” ma powierzchnię około 100 metrów kwadratowych.

 

Imre Nagy (1896-1958)

To węgierski polityk, najbardziej znany jako premier rewolucyjnego rządu działającego na przełomie października i listopada 1956 roku.

Imre Nagy był zaangażowany w działalność węgierskich komunistów jeszcze przed I wojną światową. Działał w okresie Węgierskiej Republiki Rad (1919). Następnie wyemigrował do ZSRR i powrócił na Węgry w 1944, po wyparciu z kraju przez Armię Czerwoną wojsk niemieckich. Zaangażował się w działalność partii komunistycznej. Pełnił m.in. funkcje ministra rolnictwa (był jednym z autorów reformy, która wprowadzała nacjonalizację i kolektywizację rolnictwa) oraz przewodniczącego parlamentu. W lipcu 1953 roku, na fali odwilży, która nastąpiła po śmierci Stalina, zastąpił na stanowisku premiera Mátyása Rákosiego (do 1955, kiedy ten ostatni doprowadził do odwołania Nagya z zajmowanego przez niego stanowiska).  W październiku 1956 rok, po wybuchu rewolucji skierowanej przeciwko władzom, został powołany na urząd premiera, uchodził bowiem za polityka umiarkowanego, nie należącego do tzw. partyjnego betonu. Do rządu Nagya weszli politycy od 1948 roku, tj. przejęcia na Węgrzech pełni władzy przez Węgierską Partię Komunistyczną (która przyjęła nazwę Węgierskiej Partii Pracujących), znajdujący się poza sceną polityczną, częstokroć będący ofiarami prześladowań. Nagy zapowiedział reformy gospodarcze, 1 listopada ogłosił neutralność Węgier oraz ich wystąpienie z Układu Warszawskiego. Negocjował także z władzami ZSRR wycofanie z Węgier Armii Czerwonej, która interweniowała w Budapeszcie już pierwszego dnia rewolucji, 23 października 1956 roku. Jednakże Moskwa utworzyła konkurencyjny rząd, kierowany przez Jánosa Kádára, który „poprosił” Sowietów o ponowną interwencję. 4 listopada rząd Nagya upadł, on zaś, wraz z grupą najbliższych współpracowników, schronił się w ambasadzie Jugosławii. Stamtąd został podstępnie wywabiony 22 listopada (Kádár, premier nowego rządu, zapewnił Nagyowi bezpieczeństwo), pojmany i wywieziony do Rumunii. W czerwcu 1958 roku odbył się tajny proces Imre Nagy’a i jego współpracowników. Rewolucyjny premier został stracony i pochowany na podwórku więzienia w którym wykonano wyrok. Na początku 1989 Imre Nagy został oficjalnie zrehabilitowany przez partię, a w czerwcu tego roku, w trzydzieści jeden lat po jego śmierci, przeprowadzono ponowny pogrzeb Nagya, a uroczystości odbyły się na budapeszteńskim Placu Bohaterów.  Nagy do dziś uchodzi za symbol rewolucji 1956 roku oraz za jej najbardziej znaną ofiarę. Nieopodal gmachu parlamentu znajduje się jego pomnik.

 

György (George) Oláh (Olah) (1927-)

Amerykański chemik węgierskiego pochodzenia, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii za rok 1994. Urodzony w Budapeszcie Oláh studiował w Budapeszcie. Węgry opuścił po rewolucji 1956 roku. Najpierw zamieszkał w Wielkiej Brytanii, później zaś w Kanadzie, by w latach 60. osiąść na stałe w Stanach Zjednoczonych, gdzie pracował na Case Western Reserve University w Cleveland, a później na Uniwersytecie Południowej Kalifornii w Los Angeles. Za swe badania nad chemią karbokationów otrzymał w 1994 roku Nagrodę Nobla. Oláh założył też fundusz przyznający stypendia dla utalentowanych, młodych chemików (George A. Olah Endowment).

 

Eugene Ormandy (właśc. Jenő Blau, 1899-1985)

Amerykański dyrygent węgierskiego pochodzenia o żydowskich korzeniach. Uczył w budapeszteńskim Konserwatorium (Królewska Akademia Muzyczna w Budapeszcie, dziś im. Ferenca Liszta) w klasie skrzypiec, mając za nauczycieli taki wybitne postaci jak Leo Weiner, Béla Bartók czy Zóltan Kodály. Na początku lat dwudziestych wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Najpierw występował jako skrzypek w jednym z nowojorskich zespołów akompaniujących niemym filmom oraz występował jako solista. Uchodząc za jednego z wybitniejszych muzyków, jacy wówczas działali w Ameryce, w 1931 zastąpił przy dyrygenckim pulpicie ciężko chorego Arturo Toscaniniego, dyrygenta Orkiestry Symfonicznej z Filadelfii. W tym samym roku został dyrygentem Orkiestry Symfonicznej z Minneapolis. Po pięciu latach dyrygowania tym zespołem Ormandy na stałe objął orkiestrę filadelfijską, z którą związany był przez blisko pół wieku, od 1936 do 1980 roku. Po raz ostatni dyrygował filharmonikami filadelfijskimi w 1984 roku, zmarł rok później.

Uchodzi za jednego z najwybitniejszych dyrygentów w historii. Cenił nie tylko muzykę europejską, ale także amerykańską. Często więc wykonywał ze swym zespołem utwory takich kompozytorów jak Samuel Barber, Walter Piston czy Virgil Thomson. Obok występów w salach koncertowych, Ormandy uczestniczył też w nagraniach wielu płyt. Współpracował z tak wybitnymi solistami jak Isaac Stern, Artur Rubinstein czy Icchak Perlman.

 

Sándor Petőfi (1823-1849)

Węgierski poeta, sztandarowa postać węgierskiego romantyzmu, jeden z głównych aktorów węgierskiej rewolucji 1848 roku, gorliwy węgierski patriota mimo faktu, że był synem zmadziaryzowanego Serba i Słowaczki. Był najważniejszą postacią w grupie radykalnych literatów i publicystów gromadzącej się w budapeszteńskiej kawiarni Pilvax, których pochód, z nim na czele, 15 marca 1848, dał impuls do wybuchu rewolucji 1848 roku. Tego dnia Petőfi i zwolennicy jego poglądów przemierzali Budapeszt deklamując jego wiersz, „Nemzeti dal” oraz rozdając wydrukowany program polityczny, składający się z 12 punktów, w których radykalni liberałowie domagali się m.in. powołania węgierskiego rządu, powołania węgierskiej gwardii narodowej, zniesienia poddaństwa chłopów, równości wobec prawa czy likwidacji cenzury. Po wybuchu wojny między Węgrami a Austrią Petőfi wstąpił do armii i został adiutantem dowódcy armii węgierskiej w Siedmiogrodzie, gen. Józefa Bema. Zginął w bitwie pod Segesvárem, 31 lipca 1849 roku.

 

John Polanyi (1929-)

Kanadyjski chemik węgierskiego pochodzenia, laureat Nagrody Nobla za rok 1986, bratanek znanego ekonomisty, Karla Polanyi’ego. Polanyi urodził się w Berlinie i jako dziecko wyemigrował z rodzicami do Wielkiej Brytanii w wieku czterech lat. Po studiach na Uniwersytecie w Manchesterze zaczął pracę na Uniwersytecie w Princeton, a następnie prowadził badania na Uniwersytecie w Toronto. W 1986 roku otrzymał wraz z dwoma innymi naukowcami Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za badania nad dynamiką elementarnych procesów chemicznych.

 

Karl Polanyi (1886-1964)

Węgierski filozof, prawnik i historyk gospodarki. Studiował w Budapeszcie. Od lat 30., niechętny coraz bardziej skłaniającym się ku współpracy z III Rzeszą węgierskim rządom, mieszkał w Wielkiej Brytanii, później zaś w Kanadzie. Jego najbardziej znanym dziełem jest „Wielka transformacja” („The Great Transformation”, 1944), w której przeanalizował rozwój kapitalizmu i uznał, że rynek nie jest naturalnie istniejącym tworem, a instytucją wytworzoną sztucznie i negatywnie wpływającą na funkcjonowanie społeczeństwa. W okresie późniejszym zajmował się m.in. badaniami nad funkcjonowaniem systemów gospodarczych państw epoki starożytnej. Zmarł w Kanadzie.

 

Ferenc Puskás (właśc. Ferenc Purczeld, 1927-2006)

Najsłynniejszy chyba węgierski sportowiec w historii, jeden z najbardziej znanych i najlepszych napastników w historii piłki nożnej, piłkarski reprezentant Węgier i Hiszpanii. Mistrz olimpijski (1952) i wicemistrz świata (1954) z reprezentacją Węgier, która w I. połowie lat pięćdziesiątych nazywana była „Złotą jedenastką” i była najsilniejszą reprezentacją narodową na świecie. Nie mniejsze sukcesy odniósł Puskás na niwie klubowej. Z Honvedem Budapeszt pięciokrotnie wywalczył mistrzostwo Węgier, a po emigracji do Hiszpanii (piłkarz nie wrócił na Węgry po światowym tournée Honvedu, jak zresztą część jego klubowych kolegów, np. Sóndor Kocsis) pięciokrotnie, jako piłkarz madryckiego Realu, sięgnął po mistrzostwo Hiszpanii, a trzy razy zdobył Puchar Mistrzów. Do 85 gier w reprezentacji narodowej Węgier (84 gole!) dołożył 4 występy dla Hiszpanii. Następnie zaczął pracę trenerską, m.in. w klubach z Chile, Grecji, Paragwaju czy Australii. W 1993 roku, po powrocie na Węgry, w kilku meczach poprowadził reprezentację narodową. W 2001 roku jego imieniem nazwano Stadion Narodowy w Budapeszcie. Zmarł pięć lat później.

 

Franciszek II Rakoczy (1676-1735)

Książę Siedmiogrodu, pretendent do tronu Węgier, wódz antyhabsburskiego powstania z lat 1703-1711, uznawany dziś jest za jednego z najważniejszych węgierskich bohaterów narodowych.

Franciszek Rakoczy od dzieciństwa był wychowywany na dworze w Wiedniu po tym, jak odebrano go matce, Ilonie (Helenie) Zrinyi, wdowie po Franciszku I. Rakoczym, po upadku bronionej przez nią przez trzy lata przed wojskami cesarskimi twierdzy Munkács (dziś Mukaczewo na Ukrainie), co miało miejsce podczas powstania antyhabsburskiego prowadzonego przez jej drugiego męża, Imre (Emeryka) Thököly’ego. Mimo indoktrynacji Franciszek Rakoczy pozostał wierny idei wolnych Węgier i rozpoczął korespondencję z królem Francji, Ludwikiem XIV., zainteresowanym wsparciem ewentualnego powstania węgierskiego, które mogłoby osłabić monarchię habsburską, jednego z najpotężniejszych wrogów Francji. Na skutek zdrady Rakoczy został jednak uwięziony i skazany na śmierć. Udało mu się zbiec z wiedeńskiego więzienia. Uchodząc przed cesarską pogonią Rakoczy dotarł do Polski i zatrzymał się w Warszawie, w misji francuskiego zakonu lazarystów, działającej wówczas przy kościele św. Krzyża. Wówczas to Rakoczy poznał wojewodzinę bełzką, księżnę Elżbietę Sieniawską, z którą połączyła go najpierw przyjaźń, a następnie uczucie. W związku z tym Sieniawska, mająca powiązania z przedstawicielami dyplomacji króla francuskiego w Polsce, zabiegała wraz z mężem, Adamem Mikołajem Sieniawskim, o poparcie polityczne i finansowe dla Rakoczego ze strony francuskiej. Jednakże, mimo pomocy Sieniawskich oraz innych polskich magnatów reprezentujących opcję profrancuską, niechętnych Wettynom na polskim tronie, i wysyłających księciu pieniądze oraz zbrojnych, powstanie Rakoczego upadło. Początkiem końca rewolty księcia Rakoczego była bitwa pod Trenczynem w sierpniu 1708 roku, podczas której został on ranny, a duża część jego wojsk, tzw. kuruców, uległa rozproszeniu. Od tego czasu ziemie uznające zwierzchnictwo Rakoczego, które w apogeum powstania, w 1705 roku (we wrześniu tego roku sejm węgierski zgromadzony w Szécsény, ogłosił Rakoczego księciem skonfederowanych stanów Królestwa Węgier; z kolei dwa lata później, w czerwcu 1707 sejm w Ónod ogłosił detronizację Habsburgów – lata 1705-1707 były najlepszymi w historii powstania Rakoczego), obejmowały znaczne tereny Słowacji i Siedmiogród oraz część Węgier właściwych, kurczyły się i w 1711 roku ograniczone były do jego rodzinnych włości księcia w okolicach Munkácsa. W 1710, w bitwie pod Romhány, hufce powstańcze poniosły ostateczną klęskę. Uznawszy się za pokonanego Rakoczy ponownie schronił się wówczas w Warszawie, a następnie udał się na emigrację, najpierw do Francji, a później do Turcji, gdzie zmarł w 1735 w miejscowości Rodosto (dziś Tekirdag).

 

Mátyás Rakosi (właśc. Mátyás Rosenfeld, 1892-1971)

Węgierski działacz komunistyczny pochodzenia żydowskiego. W trakcie I. wojny światowej trafił do Rosji jako jeniec wojenny. Na Węgry powrócił w okresie Węgierskiej Republiki Rad i wspierał działalność władz komunistycznych Béli Kuna. Po jej upadku, w okresie tzw. białego terroru, uciekł do Rosji, by ponownie wrócić na Węgry w 1924. Zaangażował się w działalność Węgierskiej Partii Komunistycznej, wówczas nielegalnej, w związku z czym został aresztowany w 1925 roku. Więzienie opuścił dopiero w roku 1940, na skutek umowy między ZSRR a Węgrami, które w zamian za Rakosiego odzyskały część sztandarów zdobytych przez wspierające Austriaków podczas rewolucji węgierskiej z lat 1848-1849 wojska rosyjskie. Podczas pobytu w ZSRR był działaczem Kominternu, struktury koordynującej działania partii komunistycznych na świecie. Na Węgry powrócił ponownie w styczniu 1945. Dołączył wówczas do utworzonego przez Sowietów marionetkowego rządu generała Béli Miklósa, działającego w Debreczynie i rozpoczął reaktywację partii komunistycznej, której został generalnym sekretarzem. W 1945 roku wszedł do wybranego w demokratycznych wyborach rządu utworzonego przez Partię Drobnych Rolników w koalicji z komunistami. Przez trzy następne lata Rakosi wzmocnił swoją władzę i doprowadził do wchłonięcia przez Węgierską Partię Komunistyczną  najpoważniejszych politycznych rywali, Partii Socjaldemokratycznej i Partii Drobnych Rolników (tworząc Węgierski Ludowy Front Niepodległościowy). W efekcie tych posunięć w 1948 powstała Węgierska Partia Pracujących. Swą taktykę sukcesywnego eliminowania opozycji poprzez kaptowanie jej działaczy do partii komunistycznej lub usuwanie z życia politycznego za pomocą szykan czy aresztowań i zsyłek do obozów pracy Rakosi, który określał się mianem „najlepszego ucznia Stalina”, nazwał „taktyką salami”. W latach 1952-1953 Rakosi pełnił funkcje premiera, intensyfikując kolektywizację rolnictwa. Po śmierci Stalina został jednak odsunięty od władzy na rzecz Imre Nagya, dotychczasowego ministra rolnictwa. Nieufny wobec mniej doktrynerskiego podejścia Nagya i zazdrosny o to, że inny polityk partii komunistycznej, który swego czasu przebywał w Rosji, został premierem, Rakosi podkopywał pozycję Nagya oskarżając go o sprzeniewierzanie się prawdziwemu socjalizmowi. Osiągnął sukces, gdyż wiosną 1955 Nagya zastąpiono bliskim współpracownikiem Rakosiego, Andrásem Hegedüsem. Rakosi nadal odgrywał ważną rolę, wciąż, od 1945, pozostając sekretarzem generalnym partii komunistycznej (najpierw Węgierskiej Partii Komunistycznej, potem Węgierskiej Partii Pracujących). Masowe represje wobec politycznej opozycji, przedstawicieli kościoła oraz właścicieli ziemskich i opornych wobec kolektywizacji chłopów, szczególna brutalność awoszy (funkcjonariuszy bezpieki - ÁVH) i coraz gorsza sytuacja ekonomiczna, a także wewnątrzpartyjne rozgrywki doprowadziły do pozbawienia go funkcji sekretarza partii latem 1955 roku. Wówczas Rakosi, pod pretekstem choroby, wyjechał do ZSRR, skąd nie powrócił już na Węgry, gdzie został m.in. wykluczony z partii (1960). Zmarł w Niżnym Nowogrodzie (wówczas miasto nosiło nazwę Gorki).

 

Ernő Rubik (1944-)

Węgierski matematyk i wynalazca, autor gier. Twórca słynnej na całym świecie kostki Rubika, matematycznej łamigłówki w formie kostki  o ścianach pokrytych kolorowymi polami. Jest autorem także kilku innych gier-łamigłówek.

 

Ignác (Ignaz) Semmelweis (1818-1865)

Urodzony w Budapeszcie węgierski lekarz pochodzenia niemieckiego, który odkrył, że dezynfekcja rąk i narzędzi przez lekarzy położników może prowadzić do znacznego obniżenia zgonów wywołanych przez zakażenia podczas porodu. Tym samym Semmelweis sformułował pierwsze założenia antyseptyki. Do swych wniosków Semmelweis doszedł podczas pracy w jednej z położniczych klinik Wiednia. Zauważył, że śmiertelność w tej klinice, gdzie pacjentkami zajmowali się studenci medycyny, była większa niż w innej klinice, gdzie ciężarnymi opiekowały się przede wszystkim pielęgniarki. Co więcej, Semmelweis zauważył też podczas sekcji zwłok jednego ze zmarłych kolegów, że jego zgon miał podobne przyczyny do tych, jakie powodowały wysoką śmiertelność kobiet wśród bezpośrednio po porodzie we wspomnianej już klinice. Zmarły kolega Semmelweisa skaleczył się podczas sekcji zwłok, co najprawdopodobniej spowodowało zakażenie. Ponadto Semmelweis zauważył, że nawet wśród kobiet, które nie rodziły w warunkach szpitalnych (np. w domach), śmiertelność podczas i bezpośrednio po połogu była niższa niż w wiedeńskiej klinice, w której pracował. Na podstawie tych obserwacji Semmelweis doszedł do wniosku, że studenci medycyny i lekarze biorący udział w sekcjach zwłok przenosili na swych rękach zarazki, które powodowały zakażenia u pacjentek. Na tej podstawie zaś stwierdził, że dezynfekcja rąk i narzędzi przez lekarzy może spowodować spadek liczby poporodowych zakażeń i zgonów. Obserwacji tych Semmelweis dokonał w 1847 roku.

W 1849 roku Semmelweis opuścił Wiedeń, gdyż jego umowa z kliniką wygasła i nie chciano jej przedłużyć, bowiem jego nowatorskie spojrzenie budziło niechęć środowiska medycznego. W latach pięćdziesiątych Semmelweis pracował w jednym z niewielkich budapeszteńskich szpitali, gdzie dzięki swym metodom znacznie ograniczył śmiertelność pacjentek, zaś pod koniec lat 50. został profesorem na Uniwersytecie w Zurychu. Wskutek ciągłych ataków środowiska medycznego, a także, być może, postępującego syfilisu, wówczas nieuleczalnej, a bardzo rozpowszechnionej choroby, Semmelweis przeszedł psychiczne załamanie i w 1865 roku trafił do jednego z wiedeńskich azyli dla psychicznie chorych, gdzie zmarł po dwóch tygodniach w wyniku zakażenia krwi.

Dziś uznawany za jednego z najwybitniejszych węgierskich i austriackich uczonych. Jego imię nosi Uniwersytet Medyczny w Budapeszcie.

 

Georg Solti (właśc. György Stern, 1912-1997)

To węgierski dyrygent żydowskiego pochodzenia, obywatel brytyjski. Nauki pobierał w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie pod okiem takich sław jak Leo Weiner, Zoltán Kodáy i Béla Bartók. W 1937, podczas festiwalu muzycznego w Salzburgu, spotkał wybitnego włoskiego dyrygenta, Arturo Toscaniniego, który zaprosił Soltiego do współpracy przy realizacji „Wesela Figara” na tym właśnie festiwalu. W rok później Solti zadebiutował jako dyrygent w Operze Królewskiej w Budapeszcie. W 1939 roku, w związku z wybuchem wojny i obawami dotyczącymi swego losu, Solti wyjechał do Szwajcarii, gdzie przeczekał wojnę. W 1946 wyjechał do Niemiec. Tam rozpoczęła się jego wielka kariera. Najpierw został dyrektorem muzycznym Staatsoper w Monachium, później pracował w Teatrze Operowym we Frankfurcie nad Menem. W 1961 roku Georg Solti został głównym dyrygentem Royal Opera House w Londynie. W uznaniu jego zasług Solti został w 1971 roku uhonorowany Orderem Imperium Brytyjskiego, zaś rok później, gdy został obywatelem brytyjskim, otrzymał tytuł szlachecki. Od 1969 do 1991 roku był związany Orkiestrą Symfoniczną z Chicago. W międzyczasie podjął też współpracę z Orchestre de Paris oraz London Philharmonic Orchestra. Zmarł w 1995 i zgodnie ze swoim życzeniem został pochowany w Budapeszcie.

Solti był jednym z najwięcej nagrywających dyrygentów i jest muzykiem, który uzyskał najwięcej w historii nagród Grammy. Uzyskał ich bowiem aż 31, a w siedmiu przypadkach był współpracownikiem laureatów (inżynierów dźwięku i solistów). Ponadto otrzymał 74 nominacje do tej prestiżowej nagrody.

 

György (George) Soros (właśc. György Schwartz, 1930-)

To amerykański finansista pochodzenia węgierskiego. Mimo faktu, że ma żydowskie korzenie, udało mu się w czasie II wojny światowej uniknąć wywózki do obozów śmierci. W 1947 roku wyemigrował do Wielkiej Brytanii, gdzie studiował ekonomię i filozofię. Następnie przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie zajął się działalnością finansową. Jest znany przede wszystkim z dorobienia się ogromnego majątku dzięki spekulacjom walutowym (zwłaszcza dzięki spekulacji funtem brytyjskim w 1992 roku). Soros zajmuje się także na szeroką skalę działalnością filantropijną. Jest jednym z założycieli jednej z najbardziej prestiżowych prywatnych wyższych uczelni w Europie, budapeszteńskiego Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego (CEU), a także założycielem Instytutu Społeczeństwa Otwartego (powiązanego z polską Fundacją im. Stefana Batorego).

 

István Szabó (1938-)

To najbardziej znany i utytułowany węgierski reżyser. Jego najsłynniejszym filmem jest „Mefisto” (1981), nagrodzony Oscarem (jako najlepszy film zagraniczny) oraz Grand Prix Festiwalu w Cannes (za scenariusz). Szabo zrealizował „Mefista” we współpracy m.in. z niemieckim aktorem Klausem-Marią Brandauerem oraz węgierskim operatorem, Lajosem Koltaiem, z którymi zrealizował także inne swoje filmy, „Pułkownika Riedla” oraz „Hannusena”. W 1996 Szabo został nagrodzony Nagrodą Pulitzera za cykl filmów dokumentalnych pod tytułem „Sto lat kina”.

 

Ferenc Szálasi (1897-1946)

Węgierski wojskowy i polityk, uczestnik I wojny światowej. W okresie międzywojennym założyciel Węgierskiej Partii Narodowo Socjalistycznej, a po jej delegalizacji, partii Strzałokrzyżowców (Partia Strzałokrzyżowców – Ruch Hungaryzmu), nacjonalistycznego, ksenofobicznego i socjalistycznego ugrupowania politycznego, za co na czas pewien trafił do więzienia. Zwolennik ideologii turanizmu i hungaryzmu, zakładających pochodzenie Węgrów od ludów zamieszkujących Azję Środkową (określanych w jego czasach mianem ludów turańskich), tak samo jak np. Turcy, które miały charakteryzować się szczególnym męstwem i odwagą oraz postulujących odzyskanie ziem należących przed 1918 rokiem do Korony św. Stefana i ich madziaryzację, z racji tego, że kultura węgierska miała być starsza i bogatsza, a co za tym idzie wartościowsza od kultur innych narodów zamieszkujące te tereny. W okresie II wojny światowej nawiązał kontakty z Niemcami, i to mimo faktu, że jego ugrupowanie sprzeciwiało się ingerencji Niemiec w węgierską politykę i nie przyjmowało w swe szeregi Węgrów niemieckiego pochodzenia. W październiku 1944 roku został przez Niemców osadzony na stanowisku głowy państwa, zastępując regenta Miklósa Horthy’ego, usiłującemu wyplątać Węgry z wojny i zawrzeć zawieszenie broni z ZSRR. Jako głowa państwa Szálasi wznowił prześladowania ludności żydowskiej i opozycji politycznej, które zawiesił w sierpniu 1944 roku dotychczasowy premier Géza Lakatos (rozpoczęły się w marcu 1944, po wkroczeniu Niemców na Węgry). Podczas oblężenia Budapesztu opuścił miasto i zbiegł do Niemiec. Schwytany przez aliantów zachodnich, został przekazany nowym władzom węgierskim, osądzony i stracony w 1946 roku.

 

István Széchenyi (1791-1860)

Hrabia Isvtán Széchenyi był arystokratą, politykiem, pisarzem i ekonomistą, jednym z najbardziej zasłużonych działaczy ekonomicznych i naukowych w historii Węgier. Uczestniczył w walkach z Napoleonem. Po ich zakończeniu poświęcił się działalności gospodarczej, politycznej, naukowej i publicystycznej. Z własnych pieniędzy sfinansował założenie Węgierskiej Akademii Nauk (1825), zasłużył się dla gospodarczego rozwoju kraju przyczyniwszy się m.in. do regulacji Dunaju i Cisy oraz zintensyfikowania żeglugi na tych rzekach, a także do popularyzacji hodowli koni rasowych oraz jedwabników na Węgrzech. On też zainicjował wybudowanie pierwszego stałego mostu łączącego w Budapeszcie oba brzegi Dunaju, noszącego nazwę Lánchid (Most Łańcuchowy), otwartego pod koniec 1849 roku. Jako polityk opowiadał się za pokojowymi relacjami z Wiedniem i sukcesywnym wzmacnianiem pozycji Węgier w ramach monarchii poprzez ich rozwój ekonomiczny oraz podniesienie poziomu oświaty w kraju. Przedkładał program gospodarczy nad program polityczny, był bowiem zdania, że realizacja tego drugiego możliwa jest jedynie, jeśli ten pierwszy zostanie uprzednio wprowadzony w życie. Przekonaniu temu dawał wyraz w swoich publikacjach ekonomicznych („Kredyt”, 1830; „Stadium”, 1831). Ostatnie lata życia spędził w szpitalu psychiatrycznym, gdzie trafił po załamaniu nerwowym związanym z upadkiem jego koncepcji politycznej spowodowanym wybuchem, a później klęską powstania 1848 roku, a być może także ze względu na to, że był dla Habsburgów politykiem niewygodnym. W azylu, szykanowany za pisywanie do prasy zachodnioeuropejskiej krytycznych względem Austrii i jej polityki artykułów, popełnił samobójstwo.

Warto dodać, że ojciec hrabiego Istvána Széchenyiego, hrabia Ferenc Széchenyi,  również był postacią wielce zasłużoną, szczególnie dla węgierskiej kultury, był bowiem założycielem węgierskiej Biblioteki Narodowej (1802) oraz jednym z inicjatorów powołania do życia Muzeum Narodowego (1808).

 

Albert Szent-Györgyi (1893-1986)

To węgierski biochemik, zdobywca Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny w 1937 roku. Szent-Györgyi, po studiach w Budapeszcie oraz służbie w armii węgierskiej podczas I wojny światowej, pracował m.in. w Pożoniu (Bratysławie), Pradze, Berlinie, Hamburgu, Groningen i Cambridge. W 1940 został profesorem chemii medycznej na uniwersytecie w Segedynie (Szeged). Tam też prowadził swoje badania, w wyniku których zauważył, badając paprykę, przeciwszkorbutowe działanie witaminy C i jej dużą zawartość we wspomnianym warzywie, a także odkrył i przeanalizował działanie zawartych w niektórych roślinach flawonoidów, związków chemicznych o właściwościach przeciwutleniaczy, przeciwgrzybicznych i insektycydów. Za te odkrycia uhonorowany został Nagrodą Nobla w dziedzinie medycyny za rok 1937.

W trakcie II wojny światowej Szent-Györgyi przebywał na Węgrzech, działając na rzecz ochrony osób pochodzenia żydowskiego i sprzeciwiając się zacieśnianiu współpracy z Osią. Działalność tę ułatwiało mu uzyskanie szwedzkiego obywatelstwa. W 1947 roku, wobec rosnących wpływów komunistów, którzy wkrótce przejmą pełnię władzy, noblista zdecydował się na emigrację do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuował swe badania, m.in. nad działaniem mięśni oraz grasicy. W 1954 roku uhonorowany został Nagrodą im. Albera Laskera (The Albert Lasker Award for Basic Medical Research), najbardziej prestiżową w Ameryce nagrodą w dziedzinie medycyny i nauk pokrewnych.

 

Antal Szerb (1901-1945)

Węgierski pisarz, publicysta i literaturoznawca pochodzenia żydowskiego, jeden z najbardziej znanych poza Węgrami węgierskojęzycznych autorów. Napisał kilka znanych i przetłumaczonych na wiele języków powieści, jak „Legenda Pendragonów” („Pendragon legenda”, 1934)  czy „Podróżny i światło księżyca” („Utas és holdvilág”, 1937). Autor „Historii literatury węgierskiej” i „Historii literatury powszechnej” uznawanych, nie tylko przez węgierskich specjalistów, za wciąż aktualne i godne uwagi. Mimo, że w młodości przeszedł z religii mojżeszowej na katolicyzm został pod koniec 1944 roku, gdy do władzy na Węgrzech doszli ściśle współpracujący z Niemcami Strzałokrzyżowcy, wywieziony do obozu pracy przymusowej w Balf, przy granicy z Austrią, i tam zamordowany.

 

Św. Stefan (975-1038)

Pierwszy król Węgier i ich patron. Za jego rządów Węgry przyjęły chrzest (1000). Dopiero wówczas władca przyjął imię Stefan, wcześniej bowiem, jeszcze wyznając dawne, madziarskie wierzenia, nazywał się Vlajk. W okresie rządów św. Stefana nowopowstałe państwo węgierskie okrzepło, określiło swe granice z państwami sąsiednimi (m.in. z Cesarstwem Rzymskim Narodu Niemieckiego i z Bizancjum). Co więcej, św. Stefan rozbudował Székesfehérvár (Stołeczny Białogród), miasto położone na zachód od Budapesztu, gdzie znajdowała się katedra koronacyjna królów Węgier i gdzie wielu z węgierskich monarchów pochowano. Pierwszy król Węgier ufundował także dwa arcybiskupstwa, w Esztergom (Ostrzyhom) i w Kalocsy. Stefan został kanonizowany pod koniec XI. wieku i od tego czasu jest patronem Węgier.

 

Pál Teleki (1879-1941)

Węgierski polityk okresu międzywojennego, a także wybitny geograf i twórca węgierskiego skautingu. Był premierem w momencie wybuchu II wojny światowej. Odrzucił on żądania ze strony hitlerowskich Niemiec (których Węgry były sojusznikiem) dotyczące zaatakowania Polski przez wojska węgierskie wraz z wojskami niemieckimi (powołując się na tradycyjnie przyjazne relacje między oboma krajami i narodami), a także otworzył dla polskich uchodźców granicę polsko-węgierską. Był też jednym z inicjatorów założenia polskiej szkoły w miejscowości Balatonboglár, położonej nad jeziorem Balaton, jednego z dwóch działających w targanej wojenną zawieruchą Europie polskich liceów (drugie znajdowała się w Villard-de-Lans, w regionie Rodan-Alpy, w południowo-wschodniej Francji). Teleki popełnił samobójstwo 3 kwietnia 1941, nie mogąc pogodzić się z decyzją regenta Węgier, głowy państwa, Miklósa Horthyego, o wsparciu niemieckiej ofensywy na Jugosławię, z którą Teleki kilka miesięcy wcześniej podpisał układ o przyjaźni i współpracy, licząc, że wzmocni pozycję Węgier wobec agresywnego niemieckiego sojusznika i pozwoli im nie angażować się czynnie w działania wojenne.

 

Imre (Emeryk) Thököly (1657-1705)

Był węgierskim politykiem i przywódcą powstańczym, który kilkakrotnie, na przełomie XVII. i XVIII. wieku organizował powstania przeciwko władzy Habsburgów. Jako młody chłopak umknął z oblężenia należącego do jego ojca, członka antyhabsburskiego spisku zorganizowanego przez księcia Ferenca Wesselényiego, księcia Petara Zrinskiego oraz chorwackiego szlachcica Fran Krsto Frankopana, zamku Orava w północnej Słowacji (wówczas Górne Węgry) przez wojska cesarskie, podczas którego ojciec Thököly’ego zginął. Schroniwszy się w Siedmiogrodzie, nawiązał kontakt z innymi uchodźcami z Górnych Węgier, z przychylnymi mu władzami Siedmiogrodu, a także z Turkami, których Siedmiogród był lennem oraz z królem Francji, Ludwikiem XIV, obiecującym Thököly’emu pomoc finansową w walce przeciwko imperium Habsburgów, jednemu z głównych wrogów Francji. W 1678 roku wywołał powstanie przeciwko władzy Habsburgów na terenie tzw. Węgier Królewskich (czyli tej części Węgier, która dostała się pod panowanie Habsburgów po klęsce Węgrów w bitwie z Turkami pod Mohaczem w 1526 roku – zachodnie Węgry i Słowacja). W 1682 roku Thököly poślubił Ilonę Zrynyi, wdowę po Franciszku I. Rakoczym (tak jak ojciec Thököly’ego, uczestnika spisku magnatów węgierskich przeciwko Habsburgom, za co został stracony), matkę Franciszka II. Rakoczego, który na początku XVIII. wieku wywoła kolejne antycesarskie powstanie. W tym samym roku sułtan  Mehmed IV ogłosił go księciem Górnych Węgier. W 1683 wspierał Turków w bitwie pod Wiedniem. W kolejnych latach został przez Osmanów uwięziony, podejrzewali go bowiem o spiskowanie z Habsburgami. Następnie przez nich uwolniony i na krotko (wrzesień-październik 1690) osadzony na tronie Siedmiogrodu. Później brał udział w kolejnych bitwach wojny między Turcją a Świętą Ligą, m.in. pod Slankamenem i pod Zentą. Po ostatecznej klęsce Turków i podpisaniu przez nich pokoju w Karłowicach (1699) osiadł w Turcji, gdzie zmarł.

 

József Törley (1858-1907)

Węgierski przedsiębiorca, założyciel najbardziej znanej na Węgrzech wytwórni win musujących.  Törley poznał metodę ich produkcji podczas pobytu w Szampanii, gdzie zaprosił go Theophilus Roederer, spadkobierca i właściciel jednej z najstarszych i najbardziej szanowanych wytwórni szampana we Francji. Powróciwszy na Węgry Torley zdecydował się założyć w kraju swoje przedsiębiorstwo i 1882 roku w położonym na przedmieściach Budapesztu Budafok otworzył wytwórnię wina szampańskiego. Dziś firma Törley jest najbardziej znanym węgierskim producentem win musujących, a jej produkty są bardzo chętnie kupowane przez Węgrów.

 

Jenő (Eugene) Wigner (1902-1995)

To węgierski fizyk pochodzenia żydowskiego, laureat Nagrody Nobla za rok 1963 w dziedzinie fizyki. Wigner uczył się w Fasori Gimnázium, najsłynniejszym gimnazjum na Węgrzech, założonym w 1823 roku przez kościół ewangelicko-augsburski, następnie zaś studiował na Berlińskim Uniwersytecie Technicznym. W latach dwudziestych zajmował się zagadnieniami mechaniki kwantowej na Uniwersytecie w Getyndze, zaś w 1930 roku przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, na Uniwersytet w Princeton. Następnie przeniósł się na Uniwersytet Wisconsin. W trakcie II wojny światowej Wigner, już jako obywatel amerykański, był członkiem tzw. projektu Manhattan, czyli amerykańskich prac nad bombą atomową. Wigner należał wówczas do grupy naukowców, nazywanej „węgierską konspiracją” lub „Marsjanami”. Składała się ona z węgierskich badaczy, którzy znaleźli się w Stanach Zjednoczonych przed wojną, i którzy pracowali razem w ramach projektu Manhattan. Wszyscy oni (Wigner, Leo Szilárd, Johann von Neumann, Ede Teller, Miklós Kurti) podobno rozmawiali między sobą po węgiersku, a język ten wydawał się ich amerykańskim kolegom całkowicie niezrozumiały. Stąd też nadane tej grupie badaczy pseudonimy.  Po wojnie kontynuował badania nad energią jądrową i dotyczącymi jej zagadnieniami. Za swe naukowe osiągnięcia otrzymał, w 1959 roku, nagrodę „Atom dla pokoju”, a w 1963 roku, Nagrodę Nobla z dziedziny fizyki.

 

Viktor Vasarely (właśc. Győző Vásárhelyi, 1906-1997)

Węgierski artysta, jeden z czołowych przedstawicieli światowej sztuki optycznej (op-artu). Studiował w Budapeszcie, od lat trzydziestych mieszkał i tworzył we Francji. Jeden z najbardziej znanych poza granicami Węgier węgierskich artystów. W Peczu i w Budapeszcie znajdują się poświęcone mu muzea.

 

Mihály Vörösmarty (1800-1855)

Węgierski dramatopisarz, poeta i tłumacz, jedna z najważniejszych postaci węgierskiej literatury romantycznej. Vörösmarty uchodzi za prekursora węgierskiego romantyzmu, a jego poemat epicki „Ucieczka Zalana” („Zalán futása”, 1824) uważany jest za jeden założycielskich tekstów węgierskiego romantyzmu. Dwa lata później opublikował wiersz „Wezwanie” („Szózat”, 1826), który stał się jedną z najważniejszych, obok pieśni „Himnusz”, węgierskich pieśni patriotycznych. W 1830 powstało jego chyba najważniejsze dzieło, dramat „Csongor i Tünde”, uważany za węgierski dramat narodowy. W latach 30. i 40. obok pisania własnych utworów, Vörösmarty zajmował się przekładami. To on dokonał pierwszych tłumaczeń na węgierski kilku utworów Szekspira. W trakcie rewolucji 1848 roku poetabył zwolennikiem radykalnych liberałów, których liderem był Lajos Kossuth. Porażka rewolucji wpłynęła nań negatywnie, a w jego tekstach z I. połowy lat pięćdziesiątych przebija pesymizm i rezygnacja. Zmarł w 1855.

 

Richard Adolf Zsigmondy (1865-1929)

Austriacki chemik węgierskiego pochodzenia, laureat Nagrody Nobla z dziedziny chemii w 1925 roku. Zsigmondy urodził się w Wiedniu w węgierskiej rodzinie protestanckiej. Nauki pobierał na Uniwersytecie Wiedeńskim, na Uniwersytecie Technicznym w Wiedniu oraz w Monachium. Pracował w Berlinie, Grazu i Getyndze. Prowadził badania związane z koloidami. To właśnie za nie otrzymał w 1925 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

 

Źródło: Wikipedia / "Węgry. Zarys dziejów i kultury", Jerzy Snopek, Oficyna Wydawnicza Rytm / nobelprize.org / impulzus.sch.bme.hu/info/huninst.html / inne

Zdjęcie na dziś

Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com
Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • jednym z twórców sukcesów polskiej szermierki na szable w okresie międzywojnia (brązowe medale olimpijskie w drużynie wywalczone w na IO w Amsterdamie i w Los Angeles) był węgierski trener, Béla Szombathely?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...