Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Jezyk - Węgry

JĘZYK WĘGIERSKI

Język węgierski to jeden z najbardziej tajemniczych i najbardziej oryginalnych języków europejskich, którego najbliższymi krewniakami są języki żyjących na Syberii Chantów i Mansów. Oto krótka historia węgierszczyzny.

Język węgierski należy do grupy języków ugrofińskich, zaliczanych do rodziny języków uralskich. Najbliższymi węgierskiemu po dziś używanymi językami są chantyjski i mansyjski, używane przez Chantów i Mansów, ludy zamieszkujące zachodnią część Syberii, głównie na terenie Chanty-Mansyjskiego Okręgu Autonomicznego, jednego z okręgów autonomicznych Federacji Rosyjskiej. Spośród języków europejskich najbliższymi krewnymi węgierszczyzny są, najprawdopodobniej, fiński i estoński (tzw. teoria ugrofińska), aczkolwiek niektórzy badacze podważają prawdziwość pokrewieństwa tych języków z węgierskim i jego krewniaków dopatrują się np. w językach tureckich. Niemniej jednak teoria ugrofińska jest najpowszechniej przyjmowaną przez badaczy języka węgierskiego.

Język węgierski ewoluował już pod koniec drugiego tysiąclecia przed naszą erą. Wówczas to koczownicze plemiona zamieszkujące tereny rozciągające się na wschód od Uralu, przodkowie dzisiejszych Węgrów, wyruszyli w wędrówkę na południowy-zachód, ku stepom rozciągającym się na północ od północnych wybrzeży Morza Kaspijskiego (były to m.in. tereny obecnej Baszkirii i dorzecza rzek Wołgi i Kamy). Migracja ta zakończyła się pod koniec pierwszego tysiąclecia przed naszą erą. Następnie plemiona madziarskie wyruszyły dalej na zachód, ku północnym wybrzeżom Morza Czarnego oraz dorzeczu Wołgi, gdzie dotarły około roku 500 n.e. Podczas tej wędrówki Madziarzy utrzymywali ożywione kontakty z zamieszkującymi te tereny plemionami tureckimi, co nie pozostało bez wpływu na ich języki. Należy bowiem podkreślić, że w tym okresie Madziarzy stanowili specyficzny organizm, składający się z wielu plemion o podobnych, acz różnych językach i zbliżonej kulturze duchowej i materialnej.

Ponadto, mniej więcej w tym samym okresie Madziarzy weszli kontakt z Hunami, koczowniczym ludem, który pod wodzą Atylli pustoszył w V wieku całą niemal Europę, ale który po śmierci swego legendarnego wodza zawrócił na wschód, skąd dotarł do Europy. W swej drodze ku stepom Azji Środkowej Hunowie natknęli się nad Morzem Czarnym na Węgrów. Warto zaznaczyć, że z racji swego wojowniczego usposobienia i łupieżczych wypraw, jakich dopuszczali się Węgrzy  po przybyciu do Kotliny Panońskiej  wobec państw ościennych, byli oni kojarzeni z Hunami, i to mimo faktu, że od inwazji Hunów do inwazji Węgrów upłynęło pięćset lat. Stąd też łacińska nazwa Wegier, Hungaria, która dała początek nazwie Węgier w wielu językach europejskich, w tym w polszczyźnie.

Po przejściu Hunów przez nadczarnomorskie stepy Madziarzy znaleźli się w sferze oddziaływania kolejnego ludu, Turkutów. To najprawdopodobniej za pośrednictwem tego ludu pochodzenia tureckiego Węgrzy po raz pierwszy zetknęli się z pismem (tzw. pismo orchońskie lub runy tureckie), które pozwoliły im wykształcić swoje własne, charakterystyczne pismo, nazywane tzw. rowasz (runy węgierskie), które były w powszechnym użyciu wśród Węgrów aż do chrystianizacji, która przypadła na I połowę XI wieku. W niektórych regionach tzw. historycznych Węgier rowasz był jednak używany aż do połowy XIX. wieku, głównie na terenach wiejskich, przede wszystkim na terenie Siedmiogrodu, przez zamieszkujących tę krainę Szeklerów, najprawdopodobniej spokrewnionych z Węgrami. Najstarszy zachowany ślad węgierskich run pochodzi z inkunabułu datowanego na rok 1483, znalezionego w zamku Nikolsburg (tzw. alfabet z Nikolsburg) na Morawach (dziś Mikulov), aczkolwiek o istnieniu tego typu pisma i o jego stosowaniu przez Szeklerów pisał już w II połowie XIII. wieku kronikarz Szymon z Keza. Po dziś dzień węgierskie runy mają znaczenie symboliczne i są czasami wykorzystywane jako symbole przywiązania do węgierskości. W międzyczasie, w V wieku, Węgrzy, zamieszkujący wówczas ziemie w okolicach zakola Wołgi i na wschód od tej rzeki (Baszkiria), zostali podbici przez Chazarów, którzy mieli ustanowić własną wśród plemion węgierskich własną hierarchię. Jak się okazało, utrzymała się ona później wśród Madziarów. Opierała się ona na podziale władzy między trzech wodzów, najważniejszego, noszącego tytuł „ende”, oraz niższych od niego rangą noszących tytuły o nazwach „horka” i „gyula”. Ostacznie udało się jednak Węgrom wyzwolić spod panowania chazarskiego, w efekcie czego  wyruszyli dalej na zachód, osiedlając się w położonej na północnym wybrzeżu Morza Azowskiego, u ujścia do niego Dniepru i Danu krainie o nazwie Lewedia, a później przenosząc się na tereny rozciąfające się jeszcze dalej w kierunku zachodnim, co miało miejsce w VIII-IX w. n.e. To najprawdopodobniej tym właśnie ziemiom ówcześni Madziarzy nadali nazwę Etelköz („Międzyrzecze”), rozciągały się one bowiem, mniej więcej, między rzekami Dnieprem, Dniestrem, Prutem oraz Seretem, aczkolwiek kraina Etelköz mogła rozciągać się od dolnego Dniepru aż po Dunaj, czyli na terenach dzisiejszych południowej Ukrainy, Mołdawii oraz północnej Rumunii. Według tradycji to właśnie stąd Węgrzy wyruszyli w ostatni etap swej wędrówki ku Kotlinie Panońskiej, gdy w II. połowie IX. wieku wyparli ich z Etelköz napierający od wschodu i południa Pieczyngowie i Bułgarzy.

Tym samym, po ponad dwóch tysiącach lat wędrówki Madziarzy dotarli do Kotliny Panońskiej, gdzie weszli, wedle tradycji, w 896 roku pod przywództwem księcia (gyuli) Árpáda (wydarzenie to nazywane jest w węgierskiej historiografii „Honfoglalás”), najpotężniejszego spośród ówczesnych madziarskich wodzów. Od tego momentu zaczyna się, według tradycji, historia państwa węgierskiego, co miało niebagatelne znaczenie dla historii języka węgierskiego.

W roku 1000 król Stefan I przyjął chrzest. Od tego momentu rozpoczęła się chrystianizacja Węgier i dominacja, w sferze oficjalnej, języka łacińskiego. Niemniej jednak tekst uznawany za najstarszy węgierski dokument napisany został po grecku. Jest to dokument fundacyjny żeńskiego opactwa w Veszprémvölgy, a pochodzi mniej więcej z roku 1000. W tekście tym pojawiło się także kilka węgierskich słow. Znacznie więcej, bo 58 było ich w pochodzącym z 1055 roku akcie fundacyjnym opactwa na półwyspie Tihany nad jeziorem Balaton, spisanym po łacinie. Dwa wymienione dokumenty, mimo, iż napisane w innych językach, stanowią dwa najstarsze zabytki pisanej węgierszczyzny. Najstarszym tekstem napisanym w całości po węgiersku jest natomiast pochodząca z ostatniej dekady XII. wieku tzw. modlitwa żałobna (Halotti beszéd és könyörgés).Stanowi ona część tzw. Kodeksu Praya, datowanego na koniec dwunastego stulecia zbioru tekstów religijnych napisanego po łacinie. Modlitwa żałobna jest węgierskim tłumaczeniem jednego z nich. Ten tak ważny dla historii języka węgierskiego dokument odkryty został w 1770 roku przez węgierskiego historyka, jezuitę  Györgya Praya, którego nazwiskiem nazwano Kodeks.

Pierwsze napisane w całości po węgiersku teksty o charakterze literackim pochodzą natomiast z I połowy XIV. wieku. Są to „Starowęgierski lament Maryi” (Ómagyar Mária-siralom), będący tłumaczeniem tekstu francuskiego, a datowany na rok 1300, a który odnaleziony został dopiero w 1922 w bibliotece Uniwersytetu w Lowanium (Louvain, Leuven) w Belgii, oraz tzw. Fragment Królewiecki (Königsbergi töredék), tekst który odnalazł w latach 60. XIX. wieku na okładce innej książki niemiecki historyk z Warmii, Franz Hipler. Ten datowany na połowę XV wieku dokument zawierający m.in. traktaty teologiczne i cytaty z tekstów Ojców Kościoła, znajduje się w zbiorach Uniwersytety Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Niezwykle doniosłym wydarzeniem dla rozwoju węgierszczyzny było przetłumaczenie Biblii na język węgierski, czego dokonali franciszkanie Tamás Pécsi i Bálint Újlaki w trzeciej dekadzie XV. wieku. Biblia ta nosi nazwę husyckiej (Huszita Biblia), a to z tego względu, że tłumacze postanowili dokonać przekładu Pisma Świętego między innymi pod wpływem nauk czeskiego teologa i kaznodziei, Jana Husa, które poznali podczas studiów na Uniwersytecie w Pradze, na przełomie XIV i XV wieku.

Warto wspomnieć także o poemacie opisującym bitwę pod Šabacem, w której węgierski król, Maciej Korwin, pokonał w 1476 roku wojska tureckie. Poemat zatytułowany „Szabács viadala” („Bitwa pod Šabacem”) pochodzi najprawdopodobniej z drugiej połowy lat 70. XV wieku.

Nie można także pominąć, mimo, że nie pisał on po węgiersku, Janusa Pannoniusa (János Csezmicei), duchownego, poety, dyplomaty króla Macieja Korwina, biskupa Peczu (południowe Węgry), uznawanego za pierwszego węgierskiego poetę. Pannonius pisał swe wiersze po łacinie, ale niewątpliwie jego przykład stanowił inspirację dla innych twórców by sięgnąć po pióro. Warto dodać, że wujem Pannoniusa był János Vitéz, arcybiskup Ostrzyhomia, bliski współpracownik Jánosa Hunyadiego, węgierskiego wodza, ojca króla Macieja Korwina, którego Vitéz był jednym z wychowawców (aczkolwiek pod koniec życia wziął udział w nieudanym spisku przeciwko Maciejowi, sprzeciwiając się jego polityce opartej na wojnach przeciwko Austrii i Czechom), jedna z ważniejszych postaci w historii politycznej Węgier, ale również bardzo zasłużona dla węgierskiej kultury z racji faktu, że był założycielem, z polecenia króla Macieja, Universitas Istrapolitany w Pożoniu (Pozszony, Bratysława), pierwszej wyższej uczelni powstałej na terenie dzisiejszej Słowacji (1465), jednej z najstarszych na Węgrzech szkół wyższych, obok założonego w XIV. wieku Uniwersytetu w Peczu i powołanego do życia w latach 30. XVII wieku Uniwersytetu (wówczas Kolegium Kalwińskiego) w Debreczynie.

Przełom wieków XV. i XVI. to okres sukcesywnego słabnięcia państwa, które udało się wzmocnić Maciejowi Korwinowi. Rok 1526 przyniósł klęskę pod Mohaczem, po której przyszedł ponad stupięćdziesięcioletni okres, podczas którego historyczne Węgry podzielone są na trzy części. Część zachodnia trafia w ręce Habsburgów, część południową zajmują Turcy, a w części wschodniej powstaje Księstwo Siedmiogrodu, węgierski organizm państwowy związany zależnością lenną z Turcją, ale balansujący między Habsburgami i Turkami, starający się rozgrywać konflikty między obiema potęgami na swoją korzyść, rządzony kolejno przez dynastie wywodzące się z węgierskiej arystokracji: Zapolyów, Batorych i Bethlenów. Wiek XVI. i XVII. to okres, w którym węgierszczyzna krzepnie i stabilizuje się, a tragiczne wydarzenia polityczne stanowią dla ludzi pióra niewyczerpane źródło inspiracji. Spośród najwybitniejszych węgierskich twórców tego okresu wymienić należy tworzących, odpowiednio w I i II połowie XVI. wieku, Sebestyéna Tinódiego i Bálinta Balassiego, tworzący zarówno poezje o tematyce wojennej, w której opiewali sukcesy węgierskiego oręża w walce z Turkami, jak i na przykład, co tyczy się zwłaszcza Balassiego, wysmakowane poezje miłosne. Tinódi i Balassi (który pisał nie tylko po węgiersku, ale także po słowacku i turecku) uznawani są za najwybitniejszych węgierskich poetów swych czasów.

Szesnaste stulecie to także bardzo ważny okres w kontekście tłumaczeń. W 1536 ukazuje się drukiem tłumaczenie fragmentów „Nowego Testamentu” Gabora Pestiego, zaś pięć lat później Janos Sylvester, mający za sobą studia w Krakowie, wydaje kompletne tłumaczenie „Nowego Testamentu”, oparte na greckim wydaniu opracowanym kilka lat wcześniej przez Erazma z Rotterdamu. Ten sam autor napisał, po łacinie, jeden z pierwszych usystematyzowanych traktatów poświęconych węgierskiej gramatyce, noszący tytuł „Grammatica Hungarolatina” (1539). Kilka kat wcześniej, w 1530, Matyas Biró, protestancki teolog i kaznodzieja, nazywany „węgierskim Lutrem”, wydał, po węgiersku, nie mniej istotną „Orthographię Hungaricę”. Warto podkreślić niebagatelną rolę jaką protestanccy duchowni, kaznodzieje i teologowie odegrali w rozwoju i propagowaniu węgierszczyzny literackiej, a to przede wszystkim z racji tego, że starali się popularyzować lekturę Biblii po węgiersku, po węgiersku też wygłaszali swe kazania. Okres najintensywniejszej ich działalności przypada na II połowę wieku XVI., a wymienić wśród nich należy przede wszystkim Tamása Félegyháziego, który w 1586 wydał szeroko rozpowszechnione tłumaczenie „Nowego Testamentu” czy Gáspára Károliego, autora pełnego przekładu Biblii (tzw. Károlyi-biblia), przy czym Károli dokonał przekładu „Starego Testamentu”, tekst „Nowego Testamentu” zaczerpnąwszy od Tamása Félegyháziego, do którego tłumaczenia wprowadził niewielkie tylko zmiany. Ten tekst używany bywa na Węgrzech po dziś dzień. Warto wspomnieć także o Albercie Szencim Molnárze, innym protestanckim teologu i myślicielu, który w pierwszej dekadzie siedemnastego stulecia wydał po łacinie dwa istotne dla węgierszczyzny teksty: „Dictionarium Latino-Ungarica”  i „Nova Grammatica Ungarica”.

Wiek XVII. to okres, w którym coraz większe znaczenie, zwłaszcza na terenach przyłączonych do monarchii habsburskiej, zyskują języki niemiecki i łaciński. W efekcie tamtejsze węgierskie elity sukcesywnie odchodzą od węgierszczyzny, w życiu codziennym posługując się coraz częściej niemieckim, a w kwestiach administracyjnych łaciną. Węgierski trwa jednak na ziemiach zajętych przez Turków, którzy pozwalają miejscowym używać ich języka. Madziarszczyzna odgrywa również niepoślednią rolę w Księstwie Siedmiogrodu, które staje się ostoją węgierskości, w przeciwieństwie do części przedmohaczowych Węgier, która znalazła się pod władaniem Habsburgów, gdzie, jak już wspomniano, żniwo swe zbiera germanizacja, dotykająca przede wszystkim elit. Rola Siedmiogrodu jest o tyle doniosła, że to przede wszystkim właśnie tam osiedlali się i działali węgierscy protestanci, uchodzący z terenów zajętych przez arcykatolickich Habsburgów i mahometańskich Turków.

W drugiej połowie siedemnastego stulecia, gdy ziemie Węgier historycznych znalazły się w całości pod berłem Habsburgów, którzy wyparli stamtąd Turków, między innymi dzięki zwycięskiej dla nich, w ogromnej mierze za sprawą wojsk Jana III Sobieskiego, bitwie pod Wiedniem (1683) i udanemu oblężeniu Budapesztu, którym dowodził jeden z najwybitniejszych habsburskich dowódców w historii, książę Eugeniusz Sabaudzki, w części węgierskich elit pojawiła się świadomość, że językowi węgierskiemu grozi coraz większe niebezpieczeństwo. Używany na co dzień w głównej mierze przez lud, mógł zostać sprowadzony przez łacinę i niemiecki do roli ludowej gwary. Co światlejsi postanowili więc działać, by temu zapobiec. W tym kontekście wymienić należy nazwiska działających na przełomie XVIII. i XIX. wieku Györgya Bessenyeiego i Ferenca Kazinczy’ego. Pierwszy z nich był dramatopisarzem i poetą związanym z dworem cesarzowej Marii Teresy, gdzie łacno mógł się przekonać do jakich szkód doprowadziła germanizacja węgierskich elit. Bessenyi był zdania, że należy popularyzować literaturę w języku węgierskim, że po węgiersku należy pisać i, że na węgierski należy tłumaczyć, oraz, że węgierszczyznę i węgierską świadomość należy popularyzować nie tylko wśród elit, ale także wśród ludu, który wprawdzie językiem węgierskim (a właściwie jego gwarami) się posługiwał, ale któremu w zasadzie obca była idea tożsamości narodowej. Jego wydana w 1772 „Tragedia Agisa” („Ágis tragédiája”) uważana jest za tekst, który rozpoczął historię współczesnej literatury węgierskiej. Jest więc nie do przecenienia jeśli chodzi o jego znaczenie dla zachowania i rozwoju języka węgierskiego. Podobne znaczenie przypisuje się innemu z jego utworów, „Filozof” („A filozófus”). Swe poglądy na temat roli języka węgierskiego wyłuszczył w broszurach wydanych, odpowiednio, w 1778 i 1779, a zatytułowanych „Węgierszczyzna” i „Węgierski widz”.

Jeśli chodzi o Ferenca Kazinczy’ego, to był to pisarz i tłumacz, jedna z najważniejszych postaci w historii węgierskiej kultury. W 1788 roku założył on pierwsze węgierskie pismo o tematyce literackiej, „Magyar Muzeum”. Obok redagowania tego periodyku, zajmował się także tłumaczeniami. Pracę przerwało mu aresztowanie za udział w spisku księdza Martinovicsa (tzw. „jakobini węgierscy”), co nastąpiło w 1794. Początkowo skazany na śmierć, Kazinczy został następnie ułaskawiony i w 1801 opuścił więzienie. Do śmierci w 1831 bez wytchnienia pracował nad tłumaczeniami na węgierski największych dzieł ówczesnej literatury (tłumaczył na węgierski m.in. Moliera, Szekspira, La Rochefoucauld’a, „Pieśni Osjana” Macperhsona, Goethego, Klopstocka czy Lessinga, a także Anakreonta, Cycerona czy Salustiusza i innych). W 1795 roku założył na budańskim zamku pierwszą węgierską trupę teatralną, która, mimo swego krótkiego istnienia, stanowiła kamień milowy w historii węgierskiego teatru. Oto bowiem od początku XIX. wieku zaczęło powstawać na Węgrzech wiele zespołów teatralnych, o zróżnicowanym repertuarze, a co najważniejsze wystawiających po węgiersku, co sprawiło, że węgierszczyzna zaczęła odzyskiwać znaczenie i umacniać się, zwłaszcza wobec konkurencji niemieckiego. Należy podkreślić, że działalność Bessenyeiego i Kazinczy’ego wiązała się z pewnym odświeżeniem węgierskiego. Autorzy ci oraz inni, należący do ich kręgu oddziaływania, wzbogacali i urozmaicali węgierszczyznę (tzw. neologowie). W tym samym czasie wykształciło się też stronnictwo wyznające odmienną wizję popularyzacji węgierskiego, w jego starej, piętnasto- i szesnastowiecznej formie (tzw. ortologowie). Między zwolennikami obu trendów dochodziło do polemik, jak na przykład w przypadku manifestu „Mondolat”, wydanego w 1813 przez tradycjonalistów, na który zwolennicy odnowy węgierskiego odpowiedzieli dwa lata później „Odpowiedzią na Mondolat” („Felelet a Mondolatra”).

Wśród sporów neologów i ortologów wykształciła i ustabilizowała się współczesna forma węgierskiego, taka, jaka i dziś używana jest przez Węgrów. W I połowie XIX. wieku zakończył się więc proces kształtowania się i stabilizowania węgierszczyzny.. Wciąż jednak węgierski nie cieszył się na Węgrzech takimi prawami jak niemiecki. W ciągu nieco ponad półwiecza, które upłynęło od okresu najintensywniejszej działalności Bessenyiego i Kazinczy’ego oraz od językowych potyczek między neologami i ortologami udało się wreszcie językowi węgierskiemu okrzepnąć i wywalczyć sobie należną mu rolę w obrębie monarchii habsburskiej. Oto bowiem w 1844 roku węgierski został zrównany w prawach z niemieckim przez rząd w Wiedniu i mógł być używany w administracji czy sądownictwie. Wprawdzie już pięć lat później, po upadku rewolucji węgierskiej 1848 roku odebrano cofnięto równouprawnienie węgierskiego z niemieckim, ale wraz z zawarciem przez Austrię i Węgry tzw. Kompromisu w 1867, węgierszczyzna już na stałe stała się oficjalnym językiem na terenie Korony św. Stefana (nazywanej od momentu zawarcia Kompromisu Zalitawią).

 

Źródło: Wikipedia / "Historia Węgier". Wacław Felczak, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu

Zdjęcie na dziś

Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com
Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • w Budapeszcie znajduje się najstarsza w Europie kontynentalnej linia metra, otwarta w 1896 roku?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...