Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Języki mniejszości - Węgry

Języki mniejszościowe na Węgrzech[1]

 

1. Podstawowe informacje

Węgry podpisały Europejską Kartę Języków Regionalnych i Mniejszościowych 5 listopada 1992 r., a ratyfikowały ją 26 kwietnia 1995 r. Karta weszła w życie na Węgrzech 1 marca 1998 roku. Od tego czasu Komitet Ekspertów Rady Europy, powołany do badania sytuacji języków regionalnych i mniejszościowych w krajach-sygnatariuszach Karty, wydał cztery raporty oceniające: w 2001, 2003, 2006 i 2009 roku. Ze strony władz węgierskich wydane zostały również cztery sprawozdania okresowe, przedstawiające sytuację języków mniejszościowych na Węgrzech i działania podejmowane na rzecz ich ochrony[2].

Początkowo, ochroną III części Karty objęto 6 języków z obszaru Węgier. Były to: chorwacki, niemiecki, rumuński, serbski, słowacki i słoweński. Do tej grupy, na mocy deklaracji z 24 czerwca 2008 r., dołączyły dwa języki, którymi posługuje się na Węgrzech ludność romska: romski i  język beás[3].Oba języki romskie zostały w 2008 r. objęte ochroną zapisów części III Karty ze względu na dużą liczebność mniejszości posługującej się nimi (według spisu ludności z 2001 r. są to języki ojczyste dla ponad 48 tys. obywateli Węgier, natomiast według szacunków samej mniejszości ludność romska może liczyć nawet 400 000 – 600 000 osób). Władze węgierskie postanowiły wymienione języki objąć ochroną na całym terytorium państwowym, nie precyzując ich bazy terytorialnej.

Jeśli chodzi o poziom ochrony języków mniejszościowych na podstawie III części Karty, to zobowiązania podjęte przez władze Węgier są umiarkowane. Wszystkie języki (z wyjątkiem języków romskiego i beás, które są chronione nieco mocniej) objęte są ochroną dokładnie tych samych zapisów, co spotkało się z obiekcją Komitetu Ekspertów, gdyż ochrona języków powinna być zróżnicowana, w zależności od sytuacji ich użytkowników.  Nie licząc języka romskiego i beás, do wszystkich języków stosuje się identyczne 47 ustępów i punktów III części Karty (przy minimalnych zobowiązaniach 35 ustępów i punktów).

Poza tym istnieją na Węgrzech języki niewpisane do dokumentu ratyfikacji, które jednak de facto są chronione przez ogólne zapisy II części Karty. Ochrona taka jest możliwa dzięki węgierskiej ustawie regulującej prawa mniejszości narodowych z 1993 roku[4].Według Komitetu Ekspertów ustawa ta jest przykładem „modelowego ustawodawstwa na rzecz ochrony mniejszości”. Mniejszości narodowe na Węgrzech mają na jej podstawie m.in. prawo do tworzenia ciał samorządowych (np. Polacy na Węgrzech zorganizowali Samorządy Mniejszości Polskiej), które otrzymują na swoją działalność dotacje z budżetu centralnego.

Zgodnie z artykułem 42 ustawy o prawach mniejszości, oprócz  wymienionych wyżej ośmiu języków, oficjalnie uznane za mniejszościowe i objęte ochroną prawną są także: bułgarski, grecki, polski, ormiański, rusiński i ukraiński. Mimo że języki te nie zostały wymienione w momencie ratyfikacji Karty, Komitet Ekspertów uznał je za automatycznie objęte ochroną II części Karty, określającej ogólne cele i zasady ochrony języków mniejszości.

Wśród języków tych dwa, zdaniem Komitetu Ekspertów, należy uznać za posiadające tzw. bazę terytorialną, czyli tereny, na których liczba użytkowników języka jest wystarczająca do podjęcia konkretnych zobowiązań odnośnie do jego ochrony. Są to: języki rusiński i polski, które ze względu na swój terytorialny charakter mogłyby podlegać ochronie konkretnych zapisów części III Karty.

2. Języki chronione przez III część Karty

Jeśli chodzi o sześć języków chronionych na podstawie zapisów III części Karty (chorwacki, niemiecki, rumuński, serbski, słowacki i słoweński, a od 2008 również romski i beás), uwagi Komitetu Ekspertów dotyczą przede wszystkim artykułów 8, 9 i 10 Karty, a więc edukacji, wymiaru i sprawiedliwości i kontaktów z administracją.

Rada Europy zaleciła Budapesztowi, aby udzielał większego wsparcia (i to nie tylko finansowego) mniejszościom w kwestii nauczania ich rodzimych języków. Nowe środki finansowe są konieczne m.in. do utrzymania dwu- i jednojęzycznych szkół prowadzonych przez samorządy mniejszości. Władze powinny także doprowadzić do zwiększenia produkcji podręczników do nauki języków mniejszościowych oraz do otworzenia większej ilości dwujęzycznych szkół podstawowych i średnich.

W kwestii używania języków mniejszościowych w kontakcie z władzami sądowniczymi i administracją publiczną nierozwiązany pozostaje zasygnalizowany wyżej problem, polegający na nieokreśleniu terytoriów, na których języki mniejszościowe miałyby być chronione. W związku z tym zapisy te dotyczą teoretycznie całego terytorium państwa, co sprawia, że niemożliwe jest ich praktyczne zastosowanie. Dlatego też w czwartym raporcie oceniającym Komitet Ekspertów pilnie zaleca władzom węgierskim, aby wytyczyły te okręgi sądowe i obszary administracyjne, w których liczba osób należących do mniejszości usprawiedliwia praktyczne wprowadzenie w życie środków pozwalających na używanie języków mniejszości w kontaktach z reprezentantami wymiaru sprawiedliwości i administracji publicznej (artykuły 9. i 10. Karty).

Komitet Ekspertów zlecił władzom Węgier ustanowienie długotrwałej polityki dotyczącej planowania ochrony i promocji wszystkich czternastu języków mniejszościowych w tym kraju.

3. Języki rusiński i polski

Zdaniem Komitetu Ekspertów bazą terytorialną języka rusińskiego są gminy Múcsony i Komlóska, a języka polskiego – gmina Ládbesenyö. Istnienie miejscowości, które mogą być uznane za bazę terytorialną rusińskiego i polskiego, skłoniło Komitet Ekspertów do wydania wielu zaleceń dotyczących ochrony tych języków.

Drugi raport Komitetu Ekspertów z sierpnia 2003 r. naciskał przede wszystkim na ochronę rusińskiego w dziedzinie edukacji. Nauczanie tego języka odbywało się wówczas głównie w formie szkół niedzielnych oraz krótkich kursów letnich. Dodatkowym problemem był brak kodyfikacji rusińskiego używanego przez rusińską mniejszość na Węgrzech. Z tego względu Komitet Ekspertów zalecił władzom węgierskim w 2003 r. rozwinięcie odpowiednich form nauki rusińskiego i nauki w tym języku, które stanowiłyby część programu szkolnego, oraz podjęcie działań zmierzających do wyszkolenia nauczycieli, zaktualizowania podręczników i wypracowania nowoczesnej gramatyki.

W drugim raporcie okresowym Komitet Ekspertów wydał także ogólne zalecenie, aby „rozwinąć lepiej zdefiniowane ramy do ochrony i promocji języka rusińskiego”, co być może stanowiło próbę zachęcenia władz węgierskich do objęcia języka rusińskiego szerszą ochroną, poprzez wpisanie go na listę języków chronionych przez zapisy III części Karty. Ochrona języka rusińskiego jest według Rady Europy tym bardziej pilna, że język ten nie jest językiem oficjalnym w żadnym państwie i jego użytkownicy nie mogą otrzymywać pomocy z innego kraju.

Język polski, drugi język posiadający na Węgrzech bazę terytorialną i niechroniony przez III cześć Karty, znalazł się pod lupą Komitetu Ekspertów głównie w aspekcie szkolnictwa. Komitet Ekspertów zalecił władzom Węgier stworzenie warunków do nauczania języka polskiego i w języku polskim na poziomie szkolnictwa podstawowego i średniego.

Apele Komitetu Ekspertów w tej dziedzinie okazały się skuteczne. W trzecim i czwartym raporcie (z 2006 i 2009 r.) stwierdzono bowiem poprawę sytuacji rusińskiego i polskiego w dziedzinie edukacji. Rusiński został wprowadzony do jednego przedszkola i dwóch szkół podstawowych oraz jest nauczany w szkole uzupełniającej dla mniejszości rusińskiej. Podręczniki do nauki rusińskiego sprowadzane są ze Słowacji, a nauczyciele są szkoleni w słowackim Preszowie i w serbskim Nowym Sadzie. Wprowadzenie nauki języka rusińskiego na poziomie szkół średnich jest utrudnione ze względu na rozbieżność w wyborze kodyfikacji: samorząd mniejszości rusińskiej na Węgrzech skłania się ku wariantowi ukraińskiemu, podczas gdy na poziomie podstawowym wprowadzono wersję skodyfikowaną na Słowacji.

Jeśli chodzi o język  polski, jest on nauczany jako dodatkowa opcja w 18 szkołach podstawowych i średnich. Podręczniki do nauki języka są importowane z Polski, a nauczyciele, dzięki pomocy państwa, uczestniczą w szkoleniach na Uniwersytecie w Katowicach.

W kwestiach wykraczających poza obszar edukacji w trzecim raporcie oceniającym Komitet Ekspertów zalecił władzom Węgier umożliwienie używania obu języków w kontaktach z administracją w miejscowościach, w których zamieszkuje ludność rusińska i polska. Jednak, jak informuje czwarty, wydany w listopadzie 2009 roku, raport, deklarowana możliwość kontaktu z administracją publiczną w tych językach (zapewniona prawnie przez Ustawę o Ogólnych Zasadach Postępowania przed Administracją Publiczną z 2004 r.) nie znajduje odzwierciedlenia w praktyce.

4. Pozostałe języki chronione przez II część Karty

Czwarty raport Komitetu Ekspertów zanotował postęp w kwestii większego dostępu do mediów w językach mniejszościowych wymienionych w Ustawie o Prawach Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Zwiększył się czas nadawania w tych językach w stacjach radiowych i telewizyjnych, otworzono stację radiową MR4 adresowaną specjalnie do przedstawicieli mniejszości. Pojawiły się także nowe wydania prasy np. kwartalnik „Glinda” adresowany do dzieci mniejszości romskiej (język romski był już w 2009 r. wpisany na listę języków chronionych przez III część Karty, jednak był oceniany ciągle jako język objęty ochroną tylko II części).

Komitet Ekspertów najwięcej uwagi poświęcił kwestii lepszych i skuteczniejszych środków ochrony języka romskiego i beás (zwłaszcza w dziedzinie edukacji). Stwierdzono także podniesienie poziomu praktycznej ochrony tych języków w mediach oraz większą efektywność zwalczania praktyki nieuzasadnionego umieszczania romskich dzieci w klasach dla upośledzonych uczniów. Objęcie tych dwóch wersji języka używanego przez liczną, acz różnorodną, grupę społeczną ochroną III części Karty każe spodziewać się dalszych konkretnych działań na rzecz ich skuteczniejszej ochrony.

5. Kwestie horyzontalne

Choć na Węgrzech obowiązuje ustawa o Prawach Mniejszości Narodowych i Etnicznych (przejaw ambitnego ustawodawstwa w dziedzinie ochrony mniejszości), a Karta weszła w życie już w 1998 r., zdaniem Rady Europy ciągle potrzebne są aktywne starania władz w celu zapobieżenia zanikaniu języków mniejszościowych. Trudności w ich ochronie wynikają z kilku czynników.

Jednym z nich jest dwujęzyczność zdecydowanej większości użytkowników języków mniejszościowych na Węgrzech, czyli sytuacja, w której członkowie mniejszości posługują się językiem węgierskim jako drugim językiem ojczystym. Znajomość węgierskiego, choć zapewne korzystna z punktu widzenia społecznej i gospodarczej integracji mniejszości, jest czynnikiem ograniczającym używanie języków mniejszościowych nie tylko w pracy i w życiu towarzyskim, lecz także w kontaktach z administracją i w podobnych okolicznościach. 

Posługiwanie się węgierskim jako drugim językiem ojczystym przez członków mniejszości wzmaga proces asymilacji tych grup ze społeczeństwem węgierskim, co jest również zagrożeniem dla języków mniejszościowych. Asymilacja idzie w parze z przekonaniem o małej praktycznej przydatności języków mniejszościowych np. w życiu gospodarczym (wyjątkiem jest język niemiecki o stosunkowo dużym znaczeniu międzynarodowym). Według raportu oceniającego z 2004 r. dwujęzyczność, w której jednym z języków ojczystych jest język mniejszościowy, była na Węgrzech ciągle postrzegana jako zjawisko raczej negatywne.

Wreszcie pojawia się problem natury technicznej: oszacowana na podstawie spisów ludności liczba użytkowników języków mniejszościowych jest niższa niż stan rzeczywisty. Niska liczba osób deklarujących przynależność do mniejszości wynika z ugruntowanej historycznie niechęci do przyznawania się do swojej odmienności językowej bądź kulturowej.  Aby nie opierać się na zaniżonych danych, rząd węgierski i Rada Europy zdecydowały się wziąć pod uwagę szacunki dokonane przez same mniejszości. Zdaniem władz węgierskich, z którym zgodził się Komitet Ekspertów, rzeczywiste liczebności mniejszości narodowych należy sytuować pomiędzy oficjalnymi danymi ze spisów a szacunkami dokonanymi przez samorządy mniejszości. Określenie dokładnej liczby członków mniejszości wciąż pozostaje problemem, jednak  nie istnieje niebezpieczeństwo oszacowania jej na poziomie znacznie niższym niż rzeczywisty.

 


Europejska Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych jest konwencją Rady Europy, która została uchwalona 25 czerwca 1992 r. przez Komitet Ministrów Rady Europy, a weszła w życie 1 marca 1998 r. Jej celem jest ochrona języków używanych przez mniejszości narodowe i etniczne, uważanych za istotną część różnorodności i bogactwa kulturowego Europy.

Ochrona roztaczana przez Kartę nad językami regionalnymi lub mniejszościowymi ma postać dwóch zbiorów przepisów: składa się z części II Karty wraz z artykułem 7 i części III z artykułami od 8 do 14. Artykuł 7 określa cele i ogólne zasady ochrony języków mniejszości, które każdy sygnatariusz Karty jest zobowiązany respektować w całości wobec wszystkich języków regionalnych i mniejszościowych, również tych nieposiadających bazy terytorialnej. Jeśli chodzi o część III, zawiera ona zobowiązania do konkretnej ochrony i wspierania języków mniejszości w kilku obszarach.

Zgodnie z artykułem 2, ust. 2 Karty, „każda Strona zobowiązuje się stosować co najmniej 35 ustępów lub punktów wybranych spośród postanowień Części III Karty, w tym przynajmniej po trzy wybrane z art. 8 i 12 i przynajmniej po jednym z art. 9, 10, 11 i 13.”[5] Artykuły części III Karty obejmują następujące obszary: Oświata, Władze sądowe, Władze administracyjne i służby publiczne, Media, Działalność kulturalna, Życie ekonomiczne i społeczne, Wymiana graniczna.

Podpisanie i ratyfikacja Karty ma charakter dobrowolny. System oceny stosowania zapisów Karty opiera się na okresowych sprawozdaniach składanych przez państwa – sygnatariuszy oraz na raportach oceniających wydawanych przez tzw. Komitet Ekspertów Rady Europy. Na podstawie raportów oceniających Komitet Ministrów Rady Europy wydaje sygnatariuszom konwencji rekomendacje.

Do chwili obecnej (listopad 2010) Kartę ratyfikowało 25 spośród 47 członków Rady Europy. Osiem państw, które podpisało Kartę, nie zdecydowało się dotychczas na jej ratyfikację (m.in. Francja, Rosja, Włochy). Czternaście krajów, z których osiem należy do UE (Belgia, Bułgaria, Estonia, Grecja, Irlandia, Litwa, Łotwa, Portugalia), nie podpisało Karty.



[1]             Tekst na podstawie: Raportów okresowych władz słowackich i Raportów oceniających Komitetu Ekspertów Rady Europy, dotyczących sytuacji języków regionalnych i mniejszościowych na Węgrzech (dostępne pod adresem: http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/default_en.asp#Hungary) .

[2]             Raporty okresowe i oceniające w języku angielskim i francuskim dostępne na stronie Rady Europy, pod adresem: http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/default_en.asp#Hungary

[3]             Wariant języka romskiego, którym posługuje się część romskiej ludności Węgier, uważany za archaiczną wersję języka rumuńskiego przejętą przez Romów z Południowo-Wschodniej Europy kilkaset lat temu.

[4]              Ustawa LXXVII z 1993 r. o Prawach Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Wersja angielska dostępna pod adresem: http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Hungary/Hungary_Minorities_English.htm

[5]              Uwaga: polskie, nieoficjalne tłumaczenie Karty dostępne na stronie Rady Europy (http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/textcharter/default_en.asp) zawiera błąd, podając liczbę trzech piątych (3/5) zamiast trzydziestu pięciu wymaganych do stosowania ustępów części III Karty.

Zdjęcie na dziś

Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com
Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • w słynnej francuskiej XVIII-wiecznej Encyklopedii, pisanej pod redakcją Denisa Diderot i Jeana d’Alemberta, język węgierski został sklasyfikowany jako język słowiański, podobny do czeskiego, polskiego i rosyjskiego.

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...