Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Obiekty z listy UNESCO na Węgrzech

WĘGRY

Idea ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości na skalę globalną zrodziła się w wyniku doświadczeń II wojny światowej, podczas której zniszczeniu lub uszkodzeniu uległo wiele cennych zabytków. W 1945 roku w Londynie powołano do życia UNESCO -   Organizację Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury, strukturę w łonie której większość państw świata postanowiła wspólnie działać na rzecz rozwoju i popularyzacji edukacji, nauki i ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego Ziemi.

Na kwestię ochrony zabytków szczególną uwagę UNESCO zwróciły plany rządu egipskiego dotyczące budowy Wielkiej Tamy Asuańskiej na Nilu. Jej wybudowanie zagrażało zalaniem licznych budowli z czasów starożytnego Egiptu. W związku z tym UNESCO podjęło w 1959 roku działania mające na celu uratowanie zagrożonych zabytków, z których większość została wielkim nakładem sił i środków przeniesiona na bezpieczne, wyżej położone tereny. Najbardziej znanym zabytkiem uratowanym wówczas przez archeologów jest kompleks świątynny Abu Simbel.

W związku z sukcesem akcji ratowania staroegipskich budowli zaczął krystalizować się pomysł utworzenia listy obiektów dziedzictwa kulturowego ludzkości o znaczeniu ogólnoświatowym, które UNESCO miałoby objąć specjalną ochroną. Podobne idee zaczęły wówczas rodzić się także w łonie powołanej do życia w 1948 roku Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (MUOP, ang. IUCN). W wyniku nawiązanej przez UNESCO i IUCN współpracy wkrótce powołano do życia Światowy Komitet Dziedzictwa, któremu za zadanie postawiono wybór miejsc, które powinny zostać wyróżnione jako szczególnie istotne elementy dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości. Pierwsza sesja komitetu odbyła się w 1977 roku w Paryżu.

Dwadzieścia jeden państw członkowskich Komitetu wybieranych jest przez Zgromadzenie Ogólne Państw Stron Konwencji Światowego Dziedzictwa UNESCO na czteroletnią kadencję (przed 2005 – sześcioletnią). Co dwa lata wymieniana jest połowa państw-członków komitetu. Organami doradczymi Komitetu są: utworzona w 1948 r. w podparyskim Fontainebleau Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (MUOP, ang. IUCN; siedziba organizacji mieści się w Gland w Szwajcarii), powołana do życia w 1965 roku w Warszawie, a mająca główną siedzibę w Paryżu Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych (ang. ICOMOS) oraz Międzynarodowe Centrum Badań nad Ochroną i Konserwacją Dziedzictwa Kulturowego (ang. ICCROM), powstałe w 1956 roku w Delhi (z inicjatywy UNESCO), a dziś mające swoją siedzibę w Rzymie.

Po utworzeniu Światowego Komitetu Dziedzictwa postanowiono sporządzić tematyczne listy, na których umieszczane będą najcenniejsze obiekty dziedzictwa kulturowego ludzkości. Decyzje o wpisach kolejnych lokalizacji, zgłaszanych przez państwa członkowskie UNESCO, podejmują doroczne zjazdy Komitetu. Są to m.in. Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości oraz lista Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości. Oto krótkie charakterystyki ośmiu miejsc i obiektów na Węgrzech (dwa dzielone są z sąsiadami – Austrią i Słowacją) oraz jednej tradycji które dotychczas zostały umieszczone na wspomnianych listach.

 

Światowe Dziedzictwo Kulturowe i Przyrodnicze Ludzkości Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO)

Budapeszt - historyczna zabudowa brzegów Dunaju i Góra Zamkowa (1987) oraz aleja hr. Gyuli Andrássyego wraz z otoczeniem i I linią metra (2002)

Centrum Budapesztu zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości w dwóch turach – najpierw (1987) wciągnięto na nią historyczne centrum miasta z kompleksem Zamku Królewskiego i innymi zabytkami położonymi nad Dunajem, a potem (2002) aleję hr. Gyuli Andrássyego z położonymi przy niej zabytkowymi budynkami, placem Bohaterów (Hősök tere) i Parkiem Miejskim (Városliget) oraz ciągnącą się pod tą jedną z najbardziej reprezentacyjnych budapeszteńskich ulic linię metra – drugą na świecie (po metrze londyńskim) i najstarszą na kontynencie europejskim.

Do najważniejszych zabytków umieszczonych na liście światowego dziedzictwa UNESCO w   1987 należy kompleks Zamku Królewskiego z zachowanymi elementami gotyckimi (z czasów Ludwika Wielkiego, w Polsce zwanego Węgierskim) i renesansowymi (z czasów Macieja Korwina). Pierwsza warownia powstała tu najprawdopodobniej w wieku XIII z inicjatywy Beli IV, a swój rozkwit zamek przeżywał w XV stuleciu, za panowania Zygmunta Luksemburskiego i Macieja Korwina, gdy stał się jedną z największych i najbogatszych rezydencji gotycko-renesansowych w Europie. W odbudowanym po zniszczeniach II wojny światowej (zamek, przebudowany i rozbudowany pod koniec XIX wieku przez architektów Miklósa Ybla i Alajosa Hauszmanna, został niemal zrównany z ziemią w trakcie oblężenia miasta przez Armię Czerwoną na przełomie 1944 i 1945 roku) zespole budowli mieszczą się siedziby takich instytucji jak: Muzeum m. st. Budapesztu, Biblioteka Narodowa im. hr. Istvana Széchenyiego czy Muzeum Sztuki Współczesnej.

Tuż obok Zamku mieści się stacja kolejki Sikló (Budavári Sikló), otwartej w 1870 roku i wwożącej chętnych od podnóża Góry Zamkowej na górę lub zwożącej ich ku Mostowi Łańcuchowemu im. hr. Széchenyiego (Lánchíd) z połowy XIX wieku – pierwszemu stałemu mostowi na Dunaju na terenie Korony św. Stefana. Nieopodal Zamku, kilkaset metrów na północ, znajdują się m.in. zabytkowy Kościół Macieja oraz neogotycka Baszta Rybacka. Na południe od Góry Zamkowej jest natomiast usytuowana Góra Gellerta (jej nazwa upamiętnia św. Gellerta, biskupa z XI wieku, którego tutaj podobno zamordowali poganie) z zabudowaniami postawionej w połowie XIX wieku austriackiej cytadeli i monumentalnym pomnikiem wolności z 1947 roku.

Tymczasem między Górami Zamkową i Gellerta usytuowane są dwie słynne budapeszteńskie łaźnie Rudas fürdő i Rác fürdő (to drugie wpisane jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO). Stolica Węgier od wieków słynie ze swoich wód geotermalnych, a Węgrzy bardzo chętnie korzystają z licznych w mieście kąpielisk. Wspomniane łaźnie powstały w II połowie XVI wieku, wkrótce po zajęciu Budapesztu przez Turków. Na przestrzeni wieków kilkakrotnie były powiększane i przebudowywane. Ostateczny wygląd otrzymały przede wszystkim za sprawą przebudów dziewiętnastowiecznych. Szczególnie interesujący, neoromantyczny wystrój otrzymała w latach 60. XIX stulecia część kąpieliska Rác, które dziś stanowi część kompleksu hotelowego Rácz Hotel & Thermal Spa.

Inne znane i lubiane kąpielisko na zachodnim brzegu Dunaju to położone na północ od Zamku, nieopodal zachodniego przyczółka Mostu Małgorzaty (Margit híd) Király fürdő, również wybudowane przez Turków w II połowie XVI wieku. Zniszczone w trakcie II wojny światowej, zostało odbudowane w latach 50. Znacznie słynniejszy jest jednak ogromny kompleks kąpieliskowy w hotelu Gellért, znajdującym się u stóp Góry Gellerta, przy zachodnim przyczółku Mostu Elżbiety (Erzsébet híd). Łaźnie stanowią część kompleksu hotelowego wybudowanego w latach 1916-1918 w stylu secesyjnym wg projektu architektów Ármina Hegedűsa, Artúra Sebestyéna i Izidora Sterka. Hotel i kąpielisko, popularne głównie wśród zamożnych budapeszteńczyków i turystów, uchodzą za jeden z najcenniejszych przykładów architektury i dekoratorstwa doby secesji na Węgrzech.

Również na zachodnim brzegu Dunaju, acz w pewnej odległości na północ od Budy, w części miasta o nazwie Óbuda (Stara Buda) można zobaczyć ruiny rzymskiego miasta i obozu warownego Aquincum, powstałego w I wieku n.e. w miejscu zajętej przez Rzymian osady celtyckiej. Ośrodek ten przeżywał rozkwit w II i III wieku n.e. stając się stolicą prowincji Dolna Panonia. Wprawdzie pozostałości Aquincum i położone nieopodal muzeum nie zostały włączone do strefy uznanej przez UNESCO za dziedzictwo ludzkości o znaczeniu światowym, ale bez wątpienia należą do najcenniejszych zabytków na terenie Węgier.

Spośród zabytków umieszczonych przez UNESCO na liście w 1987 a znajdujących się po stronie peszteńskiej należy przede wszystkim wymienić potężny, eklektyczny gmach Parlamentu projektu Imre Steindla (oddany do użytku na tysiąclecie węgierskiej państwowości w 1896 roku; można tu obejrzeć m.in. regalia królów węgierskich), położony obok plac Lajosa Kossutha (Kossuth tér) z pomnikami Kossutha, poety Atilli Józsefa, księcia Franciszka II Rakoczego i pomnikiem ofiar rewolucji węgierskiej 1956 roku, oraz nieodległą neoklasyczną bazylikę św. Stefana zaprojektowaną przez Miklosa Ybla, gdzie przechowywana jest uważana przez węgierskich katolików za relikwię narodową prawica św. Stefana. Na odcinku nabrzeża rozciągającym się na południe od Parlamentu, a na północ od Mostu Łańcuchowego, można zobaczyć utworzony w 2005 roku pomnik składający się z ciągnących się na przestrzeni kilkunastu metrów par butów z metalu, upamiętniający ofiary strzałokrzyżowców, nazistowskiego ugrupowania, które uzyskało władzę na Węgrzech w październiku 1944 roku z rąk Niemców i rozpoczęło deportacje oraz prześladowania ludności żydowskiej i przeciwników politycznych.

Dalej na południe wzdłuż Dunaju, między mostami hrabiego Széchenyiego i Elżbiety, ciągnie się Duna-korzó, nadrzeczny bulwar, przy którymi można obejrzeć m.in. luksusowy hotel Pałac Greshama (Gresham-palota), jedną z wybitniejszych realizacji architektonicznych w stylu secesji w Budapeszcie, neoromantyczną salę koncertową Vigadó z połowy XIX wieku, ruiny rzymskiego obozu Contra-Aquincum z II-III w p.n.e. oraz liczne pomniki: poetów Sándora Petőfiego i Mihálya Vörösmartyego czy polityka hr. Istvána Széchenyiego. Wymienione wyżej miejsca to naturalnie nie jedyne godne uwagi obiekty w pobliżu Dunaju w Budapeszcie.

Nie mniej ciekawe są te, które znalazły się na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości UNESCO w 2002 roku. A jest to przede wszystkim wytyczona w latach 70. XIX wieku aleja hr. Gyuli Andrássyego i jej otoczenie, w tym położone przy niej reprezentacyjne zabytkowe budynki i funkcjonujące dziś w nich instytucje: neorenesansowe siedziby Opery Narodowej (architekt Miklós Ybl), Akademii Muzycznej im. Franciszka Liszta (projektu Adolfa Lánga) oraz Akademii Sztuk Pięknych (architekci Adolf Láng i Alajos Rauscher) z II połowy XIX wieku; muzea Franciszka Liszta i Zoltána Kodálya czy otwarty w 2002 roku Muzeum (Dom) Terroru (Terror Háza), znajdujący się w byłej siedzibie komunistycznej bezpieki. Warto dodać, że wzdłuż alei hr. Andrássyego mieszczą się także znane budapeszteńskie kawiarnie i, zwłaszcza w okolicach skrzyżowania z ul. Nagymező, teatry rewiowe i operetkowe.

Aleja hr. Andrássyego kończy się na placu Bohaterów (Hősök tere), który również trafił na listę UNESCO. Na środku placu wznosi się monumentalny Pomnik Millenium, ukończony dopiero w latach 20. XX wieku, a mający upamiętniać tysiąclecie przybycia Madziarów do Kotliny Panońskiej (1896 r.). Składa się nań czterdziestopięciometrowa kolumna zwieńczona statuą Archanioła Gabriela i długa, półkolista kolumnada z pomnikami węgierskich królów i bohaterów narodowych. Autorami koncepcji pomnika byli architekci György Zala i Albert Schikedanz. Ponadto przy placu znajdują się dwa imponujące neoklasyczne gmachy z przełomu XIX i XX wieku – Muzeum Sztuk Pięknych i Pałac Sztuk, oba projektu Alberta Schickedanza i Fülöp Herczoga.

Pod al. hr. Andrássyego od Dunaju do pl. Bohaterów ciągnie się najstarsza w kontynentalnej Europie linia metra, zainaugurowana w 1896 roku z okazji tysiąclecia węgierskiej państwowości, jeden z największych powodów do dumy węgierskiej stolicy. Ona również została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Na listę wciągnięty został również rozciągający się na wschód od pl. Bohaterów Park Miejski (Városliget). Teren ten już od XVIII wieku miał charakter parku, ale dopiero w XIX wieku otrzymał formę, w której przetrwał po dziś dzień. W 1896 roku był miejscem na szeroką skalę zakrojonej wystawy dotyczącej tysiąclecia przybycia Madziarów do Kotliny Panońskiej. Wtedy też postawiono wykonany z drewna zamek Vajdahunyad, eklektyczny zameczek stanowiący wariację na temat węgierskiej architektury obronnej, zwłaszcza z terenów Siedmiogrodu (Transylwania). Konstrukcja tak spodobała się budapeszteńczykom, że po zakończeniu wystawy milenijnej architekt Ignác Alpár wybudował ją na nowo, tyle, że z cegieł i kamienia. Nieco wcześniej na terenie Parku Miejskiego otwarto zoo i ogród botaniczny (1866), a kilka lat później (1909) otwarto neobarokowe łaźnie im. hr. Istvana Széchenyiego.

Wymienione obiekty to oczywiście tylko namiastka tego, co można zobaczyć w Budapeszcie. Niewątpliwie stanowią jednak jedne z najcenniejszych fragmentów węgierskiego dziedzictwa kulturowego.

 

Wieś Połowców Hollókő w komitacie Nógrád (1987)

Hollókő to znajdująca się około 100 kilometrów na północny wschód od Budapesztu wieś zamieszkana przez ludność pochodzenia kumańskiego. Charakteryzuje się unikalnym układem i drewnianą architekturą charakterystyczną wyłącznie dla kultury Połowców (Kumanów), ludu pochodzenia ałtajskiego, który w wiekach XII i XIII najeżdżał ziemie węgierskie, a następnie osiedlił się na wschodzie kraju, m.in. za sprawą zachęt króla Beli IV, który w zamian za opiekę nad Kumanami (Połowcami) wymagał od nich ochrony wschodnich rubieży swych ziem.

Wioska Hollókő powstała u podnóża ruin trzynastowiecznego zamku w II połowie XVII wieku i od tego czasu jej układ ani zabudowa właściwie nie uległy zmianom. Wprawdzie wieś kilkakrotnie strawił pożar, jednakże po każdej pożodze była odbudowywana z wykorzystaniem tradycyjnych metod i dostępnych na miejscu surowców (po raz ostatni w I dekadzie XX wieku). Dzięki temu zachowała unikalną architekturę i układ przestrzenny. Nie bez znaczenia na decyzję o wpisaniu Hollókő na listę UNESCO jest fakt, że jest jednym z ostatnich, o ile nie ostatnim miejscem zamieszkiwanym przez potomków Połowców, którzy mimo postępującej asymilacji z Węgrami zachowali dawne obyczaje i, do pewnego stopnia, mowę.

 

Jaskinie krasowe Aggtelek i Kras Słowacki – wspólnie ze Słowacją (1995)

Jaskinie krasowe Aggtelek (Kras Węgierski) i Krasu Słowackiego to układ jaskiń krasowych na pograniczu Węgier i Słowacji. Znajduje się tam ponad 700 jaskiń. Niektóre z nich, o długości przekraczającej 21 kilometrów, ciągną się przez granicę obu państw. Uznaje się, że jest to najbardziej rozbudowany system jaskiń krasowych w Europie, w którym ponadto znajdują się najwyższe podobno na Starym Kontynencie stalagmity. Co więcej, występują tu także jaskinie lodowe, tj. jaskinie, w których niezależnie od pory roku utrzymują się nacieki lodowe. Jest to jedno z najcenniejszych stanowisk geologicznych i speleologicznych w Europie.

Nie mniej cenne co wspomniane jaskinie są znajdujące się na powierzchni ziemi układy skał krasowych i liczne wąwozy krasowe oraz stosunkowo duże lasy, zamieszkiwane przez liczne rzadkie gatunki zwierząt,

Jaskinie krasowe Krasu Węgierskiego (Aggtelek) i Słowackiego znajdują się na terenach parków narodowych: po stronie węgierskiej PN Aggtelek, a po stronie słowackiej PN Słowacki Kras.

 

Opactwo benedyktyńskie w Pannonhalma i jego otoczenie (1996)

Benedyktyńskie opactwo Pannonhalma ufundował pod koniec II połowy X wieku książę Gejza, ojciec pierwszego króla Węgier, Stefana I. Sprowadził on na swoje ziemie benedyktynów, chcąc rozpocząć chrystianizację ziem węgierskich. Sprowadzeni zakonnicy rozpoczęli działalność misyjną i edukacyjną. Z upływem lat opactwo się rozrastało. Dziś na wzgórzu św. Marcina w Pannonhalmie (północno-zachodnie Węgry, komitat Győr-Moson-Sopron) wznosi się imponujących rozmiarów kompleks klasztorny, na który składają się m.in. bazylika z XII – XIII wieku z kryptą, piętnastowieczne zabudowania klasztorne, ogromna biblioteka zawierająca ponad 350 tysięcy woluminów (w tym najstarszy zabytek języka węgierskiego – akt fundacji opactwa benedyktyńskiego na półwyspie Tihany nad Balatonem z 1055 roku), barokowy refektarz z bogato zdobionym sufitem, a także neoklasyczna Świątynia Tysiąclecia, wybudowana w 1896 dla uczczenia tysiącznej rocznicy przybycia Madziarów do Kotliny Panońskiej.

Opactwo w Pannonhalmie to najstarszy zabytek sztuki sakralnej na Węgrzech. Posiada jedną z najbogatszych bibliotek na terenie kraju. W rozwoju węgierskiej państwowości i kultury odegrało rolę nie do przecenienia.

 

Park Narodowy Hortobágy - Puszta (1999)

Park Narodowy Hortobágy założony został w latach 70. ubiegłego wieku. Obejmuje ponad 80 tysięcy hektarów nadcisańskich równin i łąk zwanych pusztą. Jest to niespotykana nigdzie indziej formacja roślinna, stanowiąca unikalny biotop, a jednocześnie będąca ważnym dla Węgier krajobrazem kulturowym.

Wielka Nizina Węgierska, na której znajduje się PN Hortobágy, od tysiącleci była terenem, przez który przechodziły rozmaite, migrujące ze wschodu ludy, jak Pieczyngowie, Awarowie, Hunowie czy wreszcie Madziarowie. W związku z tym Park jest terenem cennym z punktu widzenia archeologicznego. Archeologowie badają m.in. kurhany, ziemne grobowce w formie potężnych kopców, jak i ślady dawnych osiedli, rozsiane w pobliżu traktu łączącego Debreczyn z Tiszafüred, od wieków dwie największe miejscowości Wielkiej Niziny Węgierskiej (Alföld).

Rola Hortobágy jako krajobrazu kulturowego jest również o tyle istotna, że na terenie Parku wypasa się charakterystyczną tylko dla Alföld rasę bydła – szare bydło węgierskie. Hodowla tych zwierząt od wieków stanowiła zajęcie mieszkańców tych ziem, zwanych czikosami (csikosz).

Należy dodać, że na terytorium Parku znajduje się zabytkowy, wybudowany na przełomie drugiej i trzeciej dekady XIX wieku kamienny most spinający brzegi Cisy, zwany Mostem Dziewięcioprzęsłowym (Kilenclyuku híd). Już od blisko stu lat w sierpniu odbywa się w jego pobliżu i na nim festyn ludowy, popularyzujący kulturę mieszkańców puszty.

 

Grobowce wczesnochrześcijańskie w Peczu (2000)

Pecz należy do najstarszych miast na Węgrzech. Został założony przez Rzymian w I lub II w n.e. na terenach, które zajęli oni od zasiedlających je wcześniej Celtów i Ilirów. Miasto stało się jednym z głównych ośrodków prowincji Panonia, obejmującej zachodnie Węgry i stanowiącej część wschodnich rubieży imperium. Nosiło wówczas nazwę Sopianae. W III i IV wieku, tak jak w całym cesarstwie, na terenach Panonii, a zwłaszcza w Sopianae, wówczas stolicy prowincji Valeria, rozprzestrzeniać zaczęło się chrześcijaństwo. To z tego właśnie okresu pochodzą jedne z najlepiej zachowanych grobowców wczesnochrześcijańskich na terenie Europy. Obecnie można oglądać ponad dziesięć spośród dwudziestu pięciu zidentyfikowanych w Peczu wczesnochrześcijańskich miejsc pochówku. Największym i najlepiej zachowanym obiektem z czasów rzymskich w Peczu jest Cella Septichora (łac. kaplica o siedmiu absydach) – kaplica i siedziba namiestnika prowincji Valeria, wybudowana w IV – V w. n.e.

Po tym jak podupadł w okresie wędrówki ludów i inwazji Hunów, Awarów i, wreszcie, Madziarów, w średniowieczu Pecz stał się jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych, gospodarczych i politycznych królestwa Węgier. W 1009 roku pierwszy król Węgier św. Stefan uczynił z miasta siedzibę biskupstwa, w 1367 roku Ludwik Wielki (w Polsce zwany Węgierskim) założył tu pierwszy uniwersytet w kraju, zaś w II połowie XV wieku w Peczu rezydował biskup Janus Pannonius, jeden z najwybitniejszych węgierskich intelektualistów i poetów doby przełomu średniowiecza i renesansu. W I połowie XVI wieku miasto dostało się pod władanie Osmanów, a pod koniec XVII stulecia zostało zajęte przez Habsburgów.

Wśród najcenniejszych zabytków i innych miejsc wartych odwiedzenia w Peczu można wymienić: kościół na pl. hrabiego Széchenyiego (główny plac miasta), wybudowany w połowie XVII wieku jako meczet (zwany meczetem paszy Kazima), będący jednym z najlepiej zachowanych i najcenniejszych przykładów architektury tureckiej na Węgrzech; monumentalną katedrę przebudowaną pod koniec XIX wieku w stylu eklektycznym (pierwsza budowla sakralna powstała tu już w X stuleciu); średniowieczny barbakan i ruiny zamku,   fabrykę fajansu słynnej firmy Zsolnay i jej muzeum, a także muzea poświęcone wybitnym węgierskim malarzom – symboliście-prymitywiście Tivadarowi Kosztce Csontváryemu i abstrakcjoniście związanemu z nurtem sztuki optycznej Victorowi Vasarelyemu. W Peczu znajduje się również wiele cennych kamienic i budynków użyteczności publicznej z XVIII i XIX wieku.

 

Krajobraz kulturowy jeziora Nezyderskiego (Fertõ) – wspólnie z Austrią (2001)

Jezioro Nezyderskie (węg. Fertő-tó, nm. Neusiedler See) to akwen znajdujący się na granicy Węgier i Austrii. Wybrzeża jeziora, położonego na pograniczu Alp i Małej Niziny Węgierskiej (Kisalföld), były obszarem intensywnego osadnictwa już wiele tysiącleci przed naszą erą. Ponieważ od wczesnego średniowiecza tereny te omijały najazdy (jak najazd tatarski na Węgry w I połowie XIII wieku czy wojny węgiersko-tureckie z wieków XIV-XVI), położone w okolicach jeziora miejscowości energicznie się rozwijały, a wiele z nich do dziś zachowało tradycyjny układ urbanistyczny i wiele zabytkowych budynków. Po stronie węgierskiej do najważniejszych zabytków położonych w okolicach jeziora Nezyderskiego należą dwa pałace magnackie.

Położony w Nagycenk, na południowym krańcu jeziora, wśród ogrodów w stylu francuskim i angielskim pałac Széchenyich, powstały w XVIII wieku w miejscu dworku myśliwskiego, mieści obecnie muzeum, poświęcone m.in. hrabiom Ferencowi i Istvánowi Széchenyim. Hrabia Ferenc Széchenyi żył na przełomie wieków XVIII i XIX, był jednym z najpotężniejszych węgierskich magnatów. W 1825 r. ufundował Węgierską Akademię Nauk. Jego syn István, wszechstronnie wykształcony polityk i działacz społeczny, był inicjatorem budowy pierwszego stałego mostu na Dunaju na terenie Królestwa Węgier (zbudowano go w Budapeszcie i otwarto w 1849 roku) oraz uregulowania Dunaju w celu ułatwienia żeglugi po rzece. Był też mecenasem sztuki i Węgierskiej Akademii Nauk, autorem książek ekonomicznych i politycznych, a także posłem parlamentu węgierskiego, politykiem opcji liberalnej.

Drugi z pałaców, należący onegdaj do Esterházych, znajduje się w nieodległym Fertőd. Ta rokokowa rezydencja wzorowana była na podparyskim Wersalu, zarówno jeśli chodzi o architekturę, jak i rozplanowanie przestrzenne pałacu względem ogrodu w stylu francuskim i wsi Esterháza (dawna nazwa Fertőd). Pałac wybudował hrabia Miklós József Esterházy, głowa pochodzącego z położonego nieopodal Eisenstadt potężnego rodu węgierskiej magnaterii. Rezydencja stanęła na miejscu mniejszego, barokowego pałacyku z II dekady XVIII wieku. Warto dodać, że hrabia Esterházy był melomanem, a jednym z jego nadwornych muzyków przez ćwierć wieku był Józef Haydn.

Na południowy zachód od Jeziora Nezyderskiego znajduje się przygraniczne miasto Sopron, założone przez Rzymian jako Scarbantia. To jedno z najstarszych i najlepiej zachowanych miast na Węgrzech. Wśród jego najcenniejszych zabytków wymienić można: dobrze zachowane rzymskie forum z czasów Scarbantii; będącą symbolem miasta wieżę przeciwpożarową z XIII wieku z barokowym hełmem; pochodzący z XII - XIII wieku tzw. kozi kościół (według legendy został wybudowany za złoty skarb znaleziony w okolicy przez pasącą się kozę), jedną z najładniejszych gotyckich świątyń na Węgrzech; gotycką synagogę z XIII-XIV wieku; największe na Węgrzech muzeum górnictwa, skansen w podsoprońskim Fertőszéplak czy nieodległy kamieniołom w Fertőrákos, eksploatowany już w czasach rzymskich i należący do wpisanego na listę UNESCO krajobrazu kulturowego brzegów jeziora Nezyderskiego.

 

Krajobraz kulturowy tokajskiego regionu winnego (2002)

Region winny Tokaj rozciąga się na wschodnim odcinku pogranicza węgiersko-słowackiego, ale wpisany na listę UNESCO region Tokaj-Hegyalja znajduje się w całości na terytorium Węgier. W okolicach tych, usytuowanych na północny wschód od Miszkolca, między miejscowościami Tokaj, Sátoraljaújhely i Abaújszántó, rozciągających się na brzegach rzek Bodrog i Hemród i stokach Gór Tokajskich (Zemplińskich), winorośl uprawiano już od X – XI wieku, a więc od osiedlenia się Madziarów w Kotlinie Panońskiej. W XI i XII wieku węgierscy królowie Bela III i Bela IV osiedlili na tych terenach osadników z północnej Francji i Belgii oraz Włochów. Ponadto napływali tu także Niemcy i Słowianie. Były to ziemie szczególnie atrakcyjnie z racji położenia na przecięciu szlaków handlowych z Polski na Bałkany oraz żyznych gleb i stosunkowo łagodnego w porównaniu do Wielkiej Niziny Węgierskiej klimatu. Najeźdźcy nie oszczędzali jednak tych terenów. W XIII wieku najechali je Tatarzy, w XV objęły je wojny husyckie, zaś w XVI stuleciu dostały się pod panowanie tureckie. To wówczas, jak chce legenda, miało powstać słynne tokajskie białe słodkie wino. Z powodu jednego z tureckich najazdów w winnicach rodu Lorántffych nie zebrano w terminie winogron. Miejscowy ksiądz Máté Laczkó Sepsi postanowił jednak spróbować wyprodukować trunek z dotkniętych pleśnią owoców, a uzyskał wino dziś znane jako tokaj aszú, naturalnie słodkie, białe wino, cenione przez licznych miłośników tego trunku, a swego czasu nazwane przez króla Francji Ludwika XIV „winem królów i królem win”. Należy dodać, że na stulecia XVII i XVIII datuje się największe natężenie handlu tokajem między Węgrami a Polską i Rosją. Produkcja trunku podupadła po rozbiorach Rzeczpospolitej, a pod koniec XIX wieku tokajskie winnice spustoszyła mszyca filoksera winiec (phylloxera vastatrix), groźny szkodnik winorośli. Najlepsze tokajskie tradycje winiarskie odżyły dopiero po przemianach ustrojowych na początku lat 90. XX wieku.

Nieformalną stolicą regionu winiarskiego Tokaj jest położone nieopodal ujścia Bodrogu do Cisy miasteczko o tej samej nazwie, w średniowieczu ośrodek produkcji i handlu winem, a także ważny ośrodek handlu i tranzytu soli z Siedmiogrodu i Máramaros (Marmarosz, Maramuresz). W każdej z ponad dwudziestu pięciu miejscowości regionu winiarskiego Tokaj można znaleźć przepastne piwnice. Jedne z największych znajdują się w leżącym tuż przy granicy ze Słowacją Sátoraljaújhely. Podobno składają się z aż 27 połączonych ze sobą komór. W miasteczku znajduje się także dwór i grób pisarza i publicysty Ferenca Kazinczego, jednego z ojców współczesnej węgierszczyzny, a w okolicy jeden z najdłuższych wyciągów narciarskich w kraju. Dodać warto, że w tutejszej szkole nauki pobierał młody Lajos Kossuth, późniejszy premier i jeden z przywódców rewolucji 1848 roku. Ponadto w Sátoraljaújhely mieści się tzw. kalwaria węgierska, zespół wzorowanych na kalwariach piętnastu pomników upamiętniających miasta utracone przez Węgry na podstawie traktatu z Trianon (1919). Kalwarię węgierską utworzono w Sátoraljaújhely nie przez przypadek, bowiem miejscowość znajduje się na granicy ze Słowacją (wówczas – w 1936 roku, gdy zainaugurowano zespół pomników – z Czechosłowacją), która na mocy tego traktatu została przyłączona do Czechosłowacji, podczas, gdy dotychczas przez stulecia była częścią Węgier i zamieszkiwało tam wielu etnicznych Węgrów. Co zaś jeszcze tyczy się Kossutha, to węgierski bohater narodowy urodził się niedaleko, w innej miejscowości należącej do regionu tokajskiego – Monok. Można tu zwiedzić dom rodzinny polityka i publicysty, a także m.in. renesansowy zameczek z XVI wieku czy klasycystyczny pałac rodziny Andrássych.

Zwiedzając region winny Tokaj niewątpliwie warto odwiedzić także leżące nad Bodrogiem miasteczko Sárospatak. Mieści się tu warownia o bogatej historii, której początki sięgają XII wieku. W latach 30. XVI wieku powołano tu do życia pierwszą protestancką szkołę na Węgrzech, a sto dwadzieścia lat później przez kilka lat nauczał tu i pracował słynny siedemnastowieczny filozof i pedagog Jan Ámos Komenský, którego do Sárospatak zaprosiła księżna Zsuzsanna Lorántffy, żona księcia Jerzego I Rakoczego (ojca księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego, który w trakcie potopu szwedzkiego najechał Rzeczpospolitą). Warto dodać, że w bibliotece kolegium kalwińskiego od początku XVIII stulecia przechowywane było najstarsze znane tłumaczenie Biblii na polski – tzw. Biblia Królowej Zofii z połowy XV wieku. W trakcie wojny księga została zniszczona, zachowały się z niej tylko pojedyncze strony. Później zamek zmieniał właścicieli, należał m.in. do potężnego rodu Rakoczych, a jednym z jego właścicieli był Franciszek II Rakoczy, przywódca antyhabsburskiego powstania z I dekady XVIII wieku. W miasteczku można zwiedzić także należącą do Rakoczych piwnicę winną. Dodać należy, że warownia w Sárospatak została uwidoczniona na banknocie o nominale 500 forintów.

Największym miastem w okolicy jest Miszkolc, stolica komitatu Borsod-Abaúj-Zemplén. Najbardziej znanym zabytkiem miasta jest średniowieczna rezydencja królowych węgierskich – zamek Diósgyőr. Budowla powstała w XII wieku, a w II połowie XIII stulecia została odbudowana po zniszczeniach spowodowanych przez Tatarów. Lata świetności przeżywała za panowania Ludwika Wielkiego (Węgierskiego), który przebudował warownię. W latach późniejszych zamek pełnił rolę rezydencji węgierskich monarchiń. Od końca XVI stulecia budowla często zmieniała właścicieli i niszczała. Sukcesywnie konserwowany od lat 50. XX wieku, zamek Diósgyőr jest jednym z najczęściej odwiedzanych przez turystów zamków Węgier. Jego wizerunek widnieje na banknocie 200-forintowym.

 

Źródła:

www.whc.unesco.org

www.unesco.hu

www.anp.nemzetipark.gov.hu

www.worldheritagesite.org

www.hungarystartshere.com

www.national-park.hungaryguide.info

www.pecs.hu

www.tokaj.hu

www.sopron.hu

www.hungariancastles.blogspot.com

www.magyarorszag.utazas.hu

www.spasbudapest.com

Monika Chojnacka, „Budapeszt. Stolica zdrój”, Bezdroża, Kraków, 2009

Wikipedia, różne wersje językowe

 

 

Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO)

Pochody zapustne Busójárás w Mohaczu (2009)

Pochody zapustne znane jako Busójárás odbywają się w położonym na południu Węgier Mohaczu już od stuleci. Rozpoczynają  się w ostatni czwartek przed Środą Popielcową i kończą w poprzedzający ją wtorek. Pierwotnie obrzędy te, polegające na pochodach przez miasto przebranych w owcze skóry i drewniane maski mężczyzn, żartobliwie napastujących zwłaszcza młode kobiety, były praktykowane przez licznie zamieszkujących okolice Mohacza Szokców (Šokci), grupę etniczną mówiącą dialektem języka chorwackiego. Z czasem Busójárás (busós to nazwa drewnianych masek noszonych przez uczestników pochodów) przekształciły się w kilkudniowe festyny, na które poza paradami przebierańców składają się koncerty, zabawy taneczne i inne tego typy rozrywki. Biorą w nich udział miejscowi Chorwaci, jak również Węgrzy, Niemcy i przedstawiciele innych nacji zamieszkujących miasto i jego okolice.  Wielokulturowy charakter obchodów ostatniego tygodnia karnawału w Mohaczu był jednym z czynników, który sprawił, że UNESCO postanowiła wciągnąć go na swoją listę.

Według legendy pochody Busójárás zaczęto organizować w okresie najazdów tureckich (XV - XVI wiek) w nawiązaniu do wcześniejszego rzekomego przepędzenia Osmanów z miasta przez jego mieszkańców przebranych w owcze skóry i drewniane maski. Według innej wersji legendy, nawiązującej do, najprawdopodobniej pogańskiej,  genezy Busójárás, mieszkańcy Mohacza i okolic chcieli swoimi dziwnymi strojami i głośnym zachowaniem przegnać wyjątkowo srogą zimę.

Pochody zapustne w Mohaczu zostały wpisane na Listę Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) w 2009 roku. Są jak dotąd jedyną tradycją zgłoszoną przez Węgry, która znalazła się na tej liście.

 

Źródła:

www.unesco.hu

www.hungarystartshere.com

www.xn--busjrs-stab2n.hu

www.visitbudapest.travel

www.hungarian-language-online.blogspot.com

Wikipedia, różne wersje językowe

 

Zdjęcie na dziś

Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com
Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • węgierski poszukiwacz przygód, lotnik i żołnierz, hrabia László Almásy (1895-1951), był pierwowzorem głównego bohatera powieści Michaela Ondaatje „Angielski pacjent”, na podstawie której nakręcono słynny film o tym samym tytule?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...