Ośrodek Rehabilitacji Zwierząt Chronionych

Węgierskie produkty chronione

ROLNICZE PRODUKTY CHRONIONE - WĘGRY

Niniejszy tekst przedstawia węgierskie produkty rolne objęte systemem oznaczeń pochodzenia geograficznego UE. Przed krótką charakterystyką tych wyrobów, które już otrzymały unijne oznaczenia, lub dla których Węgry się o nie ubiegają, zamieszczono krótki opis samego systemu unijnych oznaczeń.

 

Oznaczenia pochodzenia geograficznego produktów rolnych w Unii Europejskiej

Oznaczenia pochodzenia geograficznego produktów rolnych w Unii Europejskiej zostały wprowadzone w 1992 roku. Wcześniej systemy oznaczania i wyróżniania tradycyjnych produktów istniały jedynie na poziomie krajowym. Nadaje je Komisja Europejska. Obecnie funkcjonując trzy rodzaje tego typu oznaczeń: Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP; Protected Designation of Origin, PDO); Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG; Protected Geographical Indication); Gwarantowana Tradycyjna Specjalność (GTS; Traditional Speciality Guaranteed, TSG).

Tworząc przepisy dotyczące przyznawania oznaczeń pochodzenia geograficznego produktom rolnym, opierano się przede wszystkim na doświadczeniach Francji i Włoch, posiadających najbardziej rozbudowane systemu oznaczania produktów rolnych, odpowiednio Appellation d'origine contrôlée (AOC) i Denominazione di origine controllata (DOC). System francuski funkcjonuje już od 1935 roku, włoski – od roku 1963. Początkowo oba systemy obejmowały przede wszystkim wina, później zostały rozszerzone na inne produkty żywnościowe.

System oznaczeń pochodzenia geograficznego produktów rolnych w UE został ostatecznie wprowadzony przez rozporządzenie Rady Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej nr 2081/92 z kwietnia 1993 roku. Umożliwia rejestrację wielu produktów rolnych, ale niektóre z nich są z niego wyłączone. Dotyczy to m.in. win i spirytualiów. Dla tych ostatnich funkcjonuje osobny system rejestracji.

Wnioski o nadanie produktowi danego oznaczenia składają zrzeszenia lub inne grupy producentów do odpowiedniego organu administracji państwowej. Zazwyczaj jest to resort rolnictwa.

Oto krótka charakterystyka trzech przyznawanych przez Komisję Europejską oznaczeń dla produktów rolnych:

 

Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP, PDO)

To oznaczenie nadawane produktom szczególnie mocno związanym z danym regionem i jego tradycjami rolniczymi i kulinarnymi. Wyroby oznaczone PDO muszą być w całości wytwarzane na terenie danego regionu, z wykorzystaniem składników z tego regionu pochodzących i przy użyciu tradycyjnych dla tego regionu metod produkcji. Reasumując: produkt wyróżniony oznaczeniem Chroniona Nazwa Pochodzenia musi być całkowicie przyrządzony na terytorium danego regionu ze składników wytworzonych w całości na terytorium owego regionu. Nazwa regionu występuje w nazwie produktu.

Z powodu wymienionych warunków, które musi spełnić producent danego wyrobu, uzyskanie oznaczenia Chroniona Nazwa Pochodzenia jest najtrudniejsze i wyróżnia wyroby najwyższej jakości i szczególnie silnie związane z danym regionem i jego tradycjami.

Przyznanie producentom danego produktu oznaczenia CHnP oznacza, że inni wytwórcy nie mogą nazywać swoich wyrobów w ten sam sposób. Wyróżnieni producenci mają też prawo oznaczać swoje produkty logiem CHnP.

 

Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG, PGI)

To oznaczenie nadawane produktom związanym z danym regionem i jego tradycjami rolniczymi i kulinarnymi, przy czym wyroby wyróżnione ChOG powinny być w całości lub przynajmniej częściowo wytworzone na terenie tego regionu. Innymi słowy na terenie konkretnego regionu, występującego w nazwie produktu, powinien być przeprowadzany jeden z trzech następujących etapów: produkcja, przetwarzanie lub przygotowywanie wyrobu.

Przyznanie producentom danego produktu oznaczenia PGI oznacza, że inni wytwórcy nie mogą nazywać swoich wyrobów w ten sam sposób. Wyróżnieni producenci mają też prawo oznaczać swoje produkty logiem ChOG.

 

Gwarantowana Tradycyjna Specjalność (GTS, TSG)

To oznaczenie nadawane produktom charakterystycznym dla danego regionu czy tradycji kulinarnej, wyróżniających się od innych podobnych wyrobów, przy czym dla uzyskania tego oznaczenia nie jest konieczne wyrabianie danego produktu na terenie danego regionu. Przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie GTS brane pod uwagę są przede wszystkim cechy wyróżniające produkt na tle innych podobnych wyrobów. Miejsce jego produkcji jest sprawą drugorzędną. Możliwe jest uzyskanie GTS z zastrzeżeniem i bez zastrzeżenia nazwy. Jeśli dany wyrób uzyska oznaczenie Gwarantowana Tradycyjna Specjalność z zastrzeżeniem nazwy, inni producenci zbliżonych produktów nie będą mogli używać tej zastrzeżonej nazwy. Jeśli zostanie przyznane oznaczenie bez zastrzeżenia nazwy, wytwórcy innych produktów będą mogli używać tej samej nazwy, co producent wyrobu oznaczonego TSG, nie będą natomiast mieli prawa umieszczać na wyrobie logo wyróżnienia.

 

CHRONIONA NAZWA POCHODZENIA

Zimowe salami segedyńskie (Szegedi téliszalámi)

Salami segedyńskie wyrabiane jest z przesuszonej, a następnie zamrożonej w temperaturze od 2 do 4 stopniu Celsjusza poniżej zera, rozdrobnionej wieprzowiny pozyskiwanej ze świń (wyłącznie maciory i knury starsze niż rok i o odpowiedniej masie ciała) hodowanych w komitatach Bács-Kiskun, Csongrád, Békés, Hajdú-Bihar i Baranya oraz z ich słoniny, przyprawionych pieprzem białym, zielem angielskim i papryką w proszku. Kiełbasę wytwarza się przy wykorzystaniu jelit naturalnych bądź identycznych z naturalnymi.

Po przygotowaniu wyrobu jest on wędzony przez dwa tygodnie w dymie z polan bukowych, w temperaturze nie przekraczającej 12 stopni. Następnie salami przechodzi proces dojrzewania (podsuszania), podczas którego wędlina przez 2-3 miesiące wisi w chłodnym, lekko przewiewnym pomieszczeniu. W trakcie dojrzewania powierzchnię kiełbasy dokładnie pokrywa naturalna flora pleśniowa barwy białej lub szarawej. Istotny wpływ na jej występowanie na terenie Segedynu ma bliskość rzeki Cisy, zapewniająca nieco niższą niż w głębi Wielkiej Niziny Węgierskiej temperaturę i znacznie większą wilgotność powietrza – doskonałe warunki dla rozwoju pleśni.

Średnica wyrobu to około 6,5 cm, długość: 4 cm - „zwykłe”, 36 cm - „midi”, 19 cm - „turystyczne” oraz 16 cm - „mini”. Kiełbasa dostępna jest w całości lub w plasterkach.

Prawo do nazwy „zimowe salami segedyńskie” mają jedynie wytwórcy działający w mieście Segedyn, stolicy komitatu Csongrád (południowe Węgry, południowe rubieże Wielkiej Niziny Węgierskiej). Salami sporządzone gdzie indziej nie może być sprzedawane pod tą nazwą.

O ile na przełomie wieków XIX i XX, gdy rozpoczynano w mieście produkcję salami na skalę przemysłową, w Segedynie działało kilku wytwórców tej wędliny, dziś funkcjonuje tam tylko jeden producent salami – słynna również poza Węgrami firma Pick, założona w 1869 roku przez imigranta przybyłego z Włoch – Marka Picka. Na szeroką skalę działalność firmy rozwinął syn założyciela, Jenő Pick, któremu fabrykę odebrali komuniści po dojściu do władzy po II wojnie światowej. Zreprywatyzowana, firma Pick jest dziś jednym z największych węgierskich eksporterów żywności, a segedyńskie salami zimowe cieszy się popularnością nie tylko na Węgrzech, ale także w innych krajach, zwłaszcza w Niemczech i Austrii.

Salami segedyńskie wyróżniono oznaczeniem Chroniona Nazwa Pochodzenia. Nastąpiło to w grudniu 2007 roku. Tym samym kiełbasa ta została pierwszym węgierskim produktem wyróżnionym unijnym oznaczeniem pochodzenia geograficznego dla produktów rolnych.

 

Chrzan z Hajdúság (Hajdúsági torma)

Chrzan z Hajdúság charakteryzują wysokie walory smakowe i długa tradycja uprawy regionie Hajdúság (południowo-wschodnia część Wielkiej Niziny Węgierskiej), głównie w okolicach Debreczyna.

Chrzan trafił do Kotliny Panońskiej wraz z plemieniem Madziarów, które zasiedliło te tereny na przełomie IX i X wieku. Roślinę tę Madziarzy przenieśli ze stepów Azji południowo-zachodniej, skąd się wywodzili. Z upływem czasu chrzan ten krzyżował się samorzutnie z miejscowymi odmianami rośliny. Na szeroką skalę zaczęto chrzan uprawiać na Węgrzech w wiekach XVII-XVIII. W okolicach Debreczyna – w XIX. W latach 20. XX wieku rodzime odmiany chrzanu wzbogacono roślinami importowanymi z Austrii.

Poza bogactwem genetycznym, korzystne warunki klimatyczne i glebowe (ciepłe, dość wilgotne lata; luźna, lekka, żyzna gleba) oraz odpowiednie, wypracowane przez lata metody uprawy (głęboka orka, sadzenie w systemie redlinowym) to kolejne czynniki, dzięki którym chrzan z Hajdúság wyróżniono oznaczeniem Chroniona Nazwa Pochodzenia. Nastąpiło to w październiku 2009 roku.

 

Cebula z Makó (Makói hagyma)

Pod nazwą Makói hagyma kryją się trzy odmiany warzywa: „Makói CR”, „Csanád” i „Makói Bronz”, uprawiane wyłącznie na terenie komitatów Csongrád i Békés, w regionie o nazwie Makó. Warunki klimatyczne (ciepłe, stosunkowo suche lata) i glebowe (żyzne gleby o dobrej retencji) regionu Makó od stuleci faworyzowały intensywną uprawę. Wprawdzie wieki XVI i XVII przyniosły wyludnienie tych terenów w wyniku wojen z Turcją otomańską, ale po wyparciu Porty z Węgier przez Habsburgów pod koniec XVIII stulecia na południowe rubieże Węgier sprowadzono wielu osadników, głównie węgierskich i niemieckich, którzy zajęli się uprawą roli. Jednym z powszechniej uprawianych warzyw była cebula, nie mająca dużych wymagań, a znajdująca szerokie zastosowanie w kuchni i medycynie ludowej.

Uznanie w oczach specjalistów cebula z Makó zyskała w 1888 roku podczas wystawy w Brukseli, acz Węgrzy, a zwłaszcza mieszkańcy południowej ich części, znali walory warzywa znacznie wcześniej.

Cebula z Makói otrzymała oznaczenie Chroniona Nazwa Pochodzenia w listopadzie 2009 roku.

 

Papryka segedyńska (Szegedi paprika)

Początki uprawy papryki w okolicach Segedynu sięgają XVIII wieku. Warzywo trafiło na Węgry w wiekach XVI – XVII za sprawą zachodnioeuropejskich kupców (część kraju we władaniu Habsburgów) oraz Turków (część kraju należąca do Porty). Początkowo uprawiane głównie jako nowa, ciekawa roślina ozdobna przez arystokrację i szlachtę, z czasem zaczęła być uprawiana jako warzywo przez węgierskie chłopstwo. Do XIX wieku uprawiana na potrzeby domowe, w drugiej połowie tego stulecia zaczęła być eksportowana, przede wszystkim pod postacią przyprawy w proszku. Większość eksportu przyjmowały pozostałe część c.k. monarchii.

Ciepły klimat, duże nasłonecznienie i żyzne gleby w środkowym biegu rzeki Cisy sprawiły, że okolice Segedynu stały się jednym z najbardziej wydajnych regionów uprawy papryki i wytwórstwa przyprawy na Węgrzech. W latach 30. Węgierska papryka w proszku zaczęła trafiać do Ameryki Północnej, a w 1934 r. Segedyn i okolice zostały uznane za obszar zastrzeżony. Tym samym wyłącznie wyroby z papryki wytworzone w Segedynie i okolicach mogły i po dziś dzień mogą nosić miano „szegedi paprika”.

Segedyńska papryka otrzymała oznaczenie Chroniona Nazwa Pochodzenia w listopadzie 2010 roku.

 

Rumianek z Wielkiej Niziny Węgierskiej (Alföldi kamillavirágzat)

Węgry zgłosiły rumianek z Wielkiej Niziny Węgierskiej w nadziei na uzyskanie dla rośliny oznaczenia Chroniona Nazwa Pochodzenia. Pozyskiwany ręcznie z porastających Alföld łąk rumianek przetwarzany jest bezpośrednio po zbiorze (do przetwórni może trafić najpóźniej w 8 godzin po zerwaniu), co ma na celu zachowanie w przygotowanym suszu jak najwięcej naturalnych właściwości leczniczych rośliny. A, jak wykazały badania, rumianek z Alföldu, mimo, iż mniej okazały jeśli chodzi o rozmiary, ma ich więcej niż np. rumianek porastający łąki Zadunaja (Dunántúl), tj, terenów położonych na zachód od Dunaju. Tyczy się to przede wszystkim olejku eterycznego o działaniu przeciwzapalnym i przeciwskurczowym. Wpływ na to mają specyficzne warunki klimatyczne puszty – węgierskiego stepu, porastającego większą część Wielkiej Niziny Węgierskiej, położonego w środkowym biegu Cisy. Klimat Alföldu jest suchszy i gorętszy latem, a mroźniejszy zimą – a więc bardziej kontynentalny – niż klimat Dunántúl, a alfoldzkie gleby bardziej słone. To sprawia, że porastający pusztę rumianek nie jest efektowny jeśli chodzi o wygląd, ale zawiera więcej dobroczynnego olejku eterycznego. Dzięki tym właściwościom już w okresie międzywojnia węgierski rumianek był chętnie kupowany, zwłaszcza przez klientów austriackich i niemieckich.

Rumianek zgłoszony przez węgierski resort rolnictwa do uzyskania europejskiego oznaczenia jakości Chroniona Nazwa Pochodzenia uprawiany jest na terenie komitatów: Szabolcs-Szatmár-Bereg, Borsod-Abaúj-Zemplén, Heves, Jász-Nagykun-Szolnok, Hajdú-Bihar, Békés, Csongrád, Bács-Kiskun oraz Peszt (wschodnie i środkowe Węgry). Zioło zebrane w innych częściach kraju nie może być wprowadzane na rynek pod nazwą „alföldi kamillavirágzat”.

Wniosek zgłoszono w 2004 roku. Opublikowany został w lipcu roku 2010.

 

Papryka z Kalocsy (Kalocsai fűszerpaprika örlemény)

Kalocsańską suszoną paprykę Węgry zgłosiły do oznaczenia Chroniona Nazwa Pochodzenia w 2004 roku, a wniosek został opublikowany w październiku roku 2011. Produkt zgłoszono ze względu na tradycję uprawy papryki i wyrobu z niej przyprawy w postaci proszku, sięgającej na Węgrzech XVIII wieku. Przyprawa, która miałaby otrzymać oznaczenie, wyrabiana jest z warzyw uprawianych przede wszystkim w komitacie Bács-Kiskun (w nim mieści się miejscowość Kalocsa, centrum uprawy papryki na Węgrzech), a także w komitatach Tolna, Jász-Nagykun-Szolnok, Fejér oraz Baranya i Csongrád.

Papryka trafiła na Węgry różnymi drogami. W XVI wieku do zajętej przez Habsburgów części kraju zaczęły docierać, za pośrednictwem kupców zachodnioeuropejskich, sadzonki warzywa, wówczas uznawanego za roślinę ozdobną, pozyskane z Nowego Świata. Mniej więcej w tym samym okresie na wschodnie i południowe Węgry paprykę sprowadzili Turcy. Ci zaś najprawdopodobniej pozyskali ją od Portugalczyków, którzy założyli plantacje rośliny na Cejlonie. Z czasem papryka zaczęła wchodzić w skład węgierskiego menu, zwłaszcza chłopskiego, a na początku XIX wieku zaczęto roślinę uprawiać w celach handlowych, zarówno do sprzedaży jako warzywo, jak i pod postacią przyprawy w proszku, mającej zastępować wciąż dość kosztowny i trudno dostępny pieprz. Ze względu na dobre warunki klimatyczne i glebowe na terenach położonych w środkowym biegu Dunaju i Cisy (wysokie temperatury, duże nasłonecznienie, żyzne, łatwo przepuszczalne gleby), okolice Kalocsy i innych południowowęgierskich miejscowości (Segedyn, Szekszárd, Szolnok i inne) były idealnym miejscem do rozwoju hodowli papryki na skalę przemysłową. W 1917 r. w Kalocsy utworzono Instytut Badań w zakresie Chemii i Papryki, a od 1922 r. uprawa i produkcja były nadzorowane przez organy rządowe, mające czuwać nad jakością hodowanych warzyw i wytwarzanej przyprawy, która była, i jest po dziś dzień, jednym z najbardziej rozpoznawalnych produktów eksportowych kraju.

Warto dodać, że to dzięki doświadczeniom z wykorzystaniem papryki węgierski chemik Albert Szent-Györgyi odkrył w latach 30. podczas badań na Uniwersytecie w Segedynie witaminę C, za co został w 1937 uhonorowany Nagrodą Nobla.

 

CHRONIONE OZNACZENIE GEOGRAFICZNE

Salami budapeszteńskie (Budapesti téliszalámi)

Salami budapeszteńskie (nazywane również zimowym salami budapeszteńskim) wytwarzane jest od przełomu XIX i XX wieku w obrębie stolicy Węgier, w odległości nie dalszej niż kilometr od Dunaju. Bliskość rzeki zapewnia nieco niższą niż w pozostałej części miasta temperaturę powietrza, większą jego wilgotność oraz czystość, a to dzięki regularnie wiejącym wzdłuż koryta rzeki wiatrom. Warunki te są niezbędne do rozwoju pleśni, która pokrywa kiełbasę w trakcie trwającego 2-3 miesiące dojrzewania (suszenia), odbywającego się w temperaturze 10-14 stopni.

Zanim jednak salami trafi do dojrzewalni, przygotowuje się je z lekko zmrożonego mięsa (szynki, schabu, łopatki, żeberek, boczku i polędwicy, a także słoniny i elementów żuchwy) świń ras mangalica, cornwall, berkshire, wielka biała mięsna, landrace, duroc, hampshire oraz pietrain, a także ich krzyżówek (maciory lub knury starsze niż rok, o odpowiedniej masie ciała, przy czym wykastrowane knury nie mogły przed kastracją kryć macior). Mięso jest siekane i doprawiane sola, pieprzem białym, słodką papryką w proszku, zielem angielskim oraz solą. Następnie wypełnia się nim osłonki jelitowe (naturalne – końskie lub sztuczne). Potem wyrób trafia do wędzarni, gdzie przebywa od 12 do 20 dni w temperaturze nie przekraczającej 16 stopni, wśród dymu z polan z twardego drewna, najczęściej z buczyny.

Budapeszteńskie salami ma średnicę od 40 do 85 mm. Dostępne jest w czterech rozmiarach: długość około 54 cm – „zwykła”, ok. 33 cm – „średnia”, ok. - 19 cm – „turystyczna” i ok. 16 cm – „mini”.

Prawo do nazywania swoich wyrobów węgierskim salami zimowym (nazwa „zimowa” wiąże się z faktem, że zazwyczaj wędlinę tę produkowano zimą, gdy warunki pogodowe – temperatura – były korzystniejsze do przetwarzania mięsa niż latem) mają jedynie producenci wytwarzający kiełbasę w obrębie miasta stołecznego Budapeszt, i to w odległości nie większej niż kilometr od koryta Dunaju. Obecnie funkcjonuje tylko jedna firma spełniająca te kryteria – Herz Szalámigyár Zrt. Przedsiębiorstwo w 1888 roku założył przy pomocy synów armator Ármin Herz. Jego wyroby szybko zyskały duże uznanie – zostały wyróżnione w 1896 roku w Budapeszcie, w trakcie Wystawy Milenijnej z okazji tysiąclecia węgierskiej państwowości, a cztery lata później w trakcie Wystawy Światowej w Paryżu. Po dziś dzień salami Herz (firma należy dziś do Picka – patrz: salami segedyńskie) cieszy się renomą jednego z najbardziej cenionych węgierskich wyrobów spożywczych.

Wędlina otrzymała oznaczenie Chronione Oznaczenie Geograficzne w kwietniu 2009 roku.

 

Kiełbasa Csabai (Csabai kolbász)

Kiełbasa Csabai wyrabiana jest z kawałków szynki, golonki, łopatki, schabu, podgardla, karkówki i boczku oraz słoniny pozyskanych ze świń ras węgierskich: wielka biała węgierska typu mięsnego, Mangalica oraz węgierska świnia nizinna, z dodatkiem mięsa ras obcych: hampshire, duroc, pietrain i ich krzyżówek. Ponadto do wędliny dodaje się nadające jej charakterystyczny smak przyprawy: paprykę w proszku, czosnek i kminek. Po przerobieniu mięsa wyrób jest wędzony w dymie z wolno palących się bierwion (zazwyczaj bukowych) w temperaturze 20 °C, w pomieszczeniu o wilgotności względnej ok. 80 % przez 2-3 dni.

Wędlina produkowana jest od początku XX wieku jedynie w dwóch miastach: Békéscsaba i Guyla (komitat Békes, południowo-wschodnie Węgry). Jest wynikiem wieloletniej tradycji wędliniarskich tych miast, o których więcej można przeczytać w części poświęconej kiełbasie z Gyula, wraz z którą kiełbasa Csabai otrzymała w czerwcu 2010 roku oznaczenie Chronione Oznaczenie Geograficzne.

 

Kiełbasa z Gyula (Gyulai pároskolbász)

Kiełbasa gyulańska wyrabiana jest z kawałków szynki, golonki, łopatki, schabu, podgardla, karkówki i boczku oraz słoniny pozyskanych ze świń ras węgierskich: wielka biała węgierska typu mięsnego, Mangalica oraz węgierska świnia nizinna, z dodatkiem mięsa ras obcych: hampshire, duroc, pietrain i ich krzyżówek. Po sporządzeniu kiełbasy jest ona wędzona w dymie z wolno palących się polan (najczęściej buczyny) w temperaturze 20 °C, w pomieszczeniu o wilgotności względnej ok. 80 % przez 2-3 dni. Wędlina jest paczkowana po dwa pętka lub sprzedawana w plasterkach. Wyrób ma ok. 3-4 cm średnicy, 20-25 cm długości, i gruzełkowatą powierzchnię w kolorze brunatnym.

Jako kiełbasa z Guyla na rynek mogą trafiać jedynie wędliny wytworzone w miastach Gyula i Békéscsaba (komitat Békes, południowo-wschodnie Węgry), gdzie tradycje wędliniarskie żywe są od stuleci. Ich początki wiążą się z tym, że miasta te leżały na szlaku handlowym wiodącym z Bałkanów ku Austrii i krajom niemieckim. Jednym z głównych produktów oferowanych przez bałkańskich kupców były zwierzęta. Osłabione osobniki, niepełnowartościowe pod względem handlowym i opóźniające marsz, były w trakcie postojów zabijane i przerabiane na wyroby wędliniarskie. Ponieważ Gyula i Békéscsaba były jednymi z większych ośrodków miejskich na szlaku, w miastach tych rzemiosło rzeźnickie i wędliniarskie rozwinęło się szczególnie bujnie, a tradycja wyrobu wędlin, w tym wybornych kiełbas, przetrwała po dziś dzień, przy czym szczególną sławę kiełbasom gyulańskim przyniosły Targi Światowe w Brukseli w latach 1910 i 1935, kiedy to wędliny zostały wyróżnione przez jury.

Kiełbasa z Guyla oraz podobna do niej kiełbasa Csabai otrzymały wyróżnienie Chronione Oznaczenie Geograficzne w czerwcu 2010 roku.

 

Morele Gönci (Gönci kajszibarack)

Nieco chłodniejszy niż w środkowej części kraju, w okolicach Kecskemét – które również słyną z uprawy moreli – klimat sprawia, że owoce uprawiane w komitacie Borsod-Abaúj-Zemplén (północno-wschodnie Węgry) dojrzewają o blisko dwa tygodnie później, co poprawia ich walory smakowe i odżywcze. To jeden z czynników, który sprawił, że dziewięć odmian moreli Gönci, uprawianych na terenie komitatu Borsod-Abaúj-Zemplén, otrzymało w maju 2011 roku Chronione Oznaczenie Geograficzne. Odmiany te uprawiane są na nasłonecznionych stokach wzgórz, rozciągających się wzdłuż doliny rzeki Hernád.

Pierwsze wzmianki o hodowli moreli na tych terenach pochodzą z XVII wieku, ale na szeroką skalę sadownictwo rozwinęło się w północno-wschodnich Węgrzech w II połowie wieku XIX (morele, wiśnie) oraz na początku ubiegłego stulecia, gdy tamtejsze uprawy winorośli spustoszyła mszyca filoksera winiec. Dziś komitat Borsod-Abaúj-Zemplén to jeden z najbardziej urozmaiconych rolniczo rejonów kraju – poza rozległymi sadami na jego terenie znajduje się również region winny Tokaju, gdzie wytwarzane są cenione białe wina tokajskie.

 

Bydło węgierskie szare (Magyar szürkemarha hús)

O ile dziś szare bydło węgierskie hodowane jest głównie w parku narodowym Hortobágy, przede wszystkim w celu zachowania tej tradycyjnej węgierskiej rasy oraz, w pewnej mierze, również dla celów turystycznych – wielu turystów chętnie uwiecznia na zdjęciach pasące się pośród traw nadcisańskich stepów (puszty) osobniki tego gatunku, w wiekach minionych zwierzęta te odgrywały bardzo ważną rolę w życiu mieszkańców całej Wielkiej Niziny Węgierskiej. Wykorzystywane były jako siła pociągowa przy orce, źródło pożywienia (pozyskiwano z nich mięso i mleko), a także do wyrobu tradycyjnych ozdób.

Najprawdopodobniej bydło węgierskie szare dotarło na tereny dzisiejszych Węgier wraz z Madziarami, którzy na przełomie IX. i X. wieku osiedlili się w Kotlinie Panońskiej po trwającej kilkaset lat wędrówce ze stepów Azji południowo-zachodniej. Niewykluczone jednak, że rasa powstała na skutek krzyżówek ze zwierzętami przypędzonymi na Węgry jako zdobycz z madziarskich najazdów na Europę Zachodnią w X wieku. Możliwe również, że do wykształcenia się węgierskiego bydła szarego przyczyniły się krzyżówki rodzimych krów z bydłem sprowadzanym do kraju z Włoch w wieku XIV, w okresie panowania Andegawenów, czy też krzyżowanie z turami.

Jakkolwiek by było, nie ulega wątpliwości, że już od średniowiecza pokryte sierścią o charakterystycznej, szarej barwie przeżuwacze stanowiły jeden z ważniejszych elementów w życiu mieszkańców równin w środkowym biegu Cisy, stając się z czasem jednym z symboli Węgier. Jednakowoż od początku XX wieku liczba zwierząt malała, a w latach 50. i 60. nad rasą zawisła groźba wymarcia. Rolnictwo ulegało coraz powszechniejszej mechanizacji, a do kraju trafiały nowe, wyspecjalizowane pod względem użytkowym (mięsne, mleczne) rasy bydła. Pod koniec lat 60. opracowano jednak i wdrożono szeroko zakrojony program odbudowy pogłowia węgierskiego bydła szarego, zakończony sukcesem.

Krowy tej rasy są postawne, mają do 140 cm w kłębie i ważą około 550 kg. Z kolei byki miewają w kłębie do 150 cm i mogą ważyć nawet ponad 900 kg.

Mięso bydła węgierskiego szarego uzyskało oznaczenie Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG) w grudniu 2011 roku.

 

Ulepszona róża o nagich korzeniach (Szőregi rózsatő)

Ulepszone róże o nagich korzeniach uprawiane w komitacie Csongrád zostały zgłoszone, by otrzymać oznaczenie Chroniona Oznaczenie Geograficzne w 2004 roku, a wniosek w tej sprawie opublikowano w październiku 2011 roku. Wniosek złożono m.in. ze względu na długoletnią tradycję uprawy tych kwiatów w okolicach stolicy komitatu – Segedynu. Okolice tego położonego w południowych Węgrzech miasta już od XIX wieku są węgierskim różanym zagłębiem. Rozwój szkółkarstwa w rejonie Segedynu, w dużej mierze za sprawą ubogich chłopów, którzy zdobywając doświadczenie ogrodnicze stawali się wybitnymi specjalistami w swojej dziedzinie, sprawił, że w latach 30. z terenu dzisiejszego komitatu Csongrád pochodziło blisko 70 % eksportowanych z Węgier sadzonek róż, a dziś pozyskuje się tu aż 98 % eksportowanych z kraju kwiatów tego gatunku. Poza tradycją hodowli róż w rejonie Segedynu, nie bez znaczenia dla ewentualnego przyznania tamtejszym ulepszonym różom nagokorzeniowym znaku ChOG są szczególnie dla tych roślin korzystne warunki klimatyczne i glebowe panujące na tym terenie. Komitat Csongrád to najlepiej nasłoneczniony teren na Węgrzech, a gleby, powstałe na dawnych terenach zalewowych rzek Cisy i Maruszy, są żyzne i charakteryzują się dużą przepuszczalnością, co korzystnie wpływa na rozwój kwiatów.

Ulepszone róże o nagich korzeniach składają się z podkładki i zrazu (kultywaru), umieszczanego na podkładce poprzez szczepienie.

 

GWARANTOWANA TRADYCYJNA SPECJALNOŚĆ

Pogacze (tepertős pogácsa)

Pogacze to rodzaj chrupiących, podawanych na słono, niewielkich bułek, czasami nadziewanych np. twarogiem. Wyrabiane są z mąki, śmietany i drożdży. Charakterystyczne dla całych Węgier, są chętnie przyrządzane i jadane również na Słowacji, w Bułgarii, Rumunii czy Serbii. Węgry ubiegają się dla nich o oznaczenie Gwarantowana Tradycyjna Specjalność. Wniosek złożono we wrześniu 2010 roku.

 

Źródła: eur-lex.europa.eu / ec.europa.eu / jomagyararu.hu / magyarnews.org / bulgaricus.com / paprikart.hu / europeantraveler.net / origin-food.org / cattlenetwork.net / pick.hu / „Nobel dla papryki”, Tadeusz Olszański, wyd. Watra, 1979 / ijhar-s.gov.pl / produkty-tradycyjne.pl / minrol.gov.pl / doradztworolnicze.com.pl / agro-smak.org.pl / agritrade.cta.int; Geographical Indications and the challenges for ACP countries. A discussion paper. O’Connor and Company, April 2005 / Wikipedia

Zdjęcie na dziś

Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com
Pomnik ofiar Holokaustu na Węgrzech w kształcie wierzby płaczącej, znajdujący się na dziedzińcu Wielkiej Synagogi w Budapeszcie; źródło: wyszehrad.com

Czy wiesz, że...

  • w Budapeszcie znajduje się najstarsza w Europie kontynentalnej linia metra, otwarta w 1896 roku?

Do posłuchania

See video

"Never Tear Us Apart" to jeden z największych przebojów australisjkiej grupy INXS (1977-2012), który znalazł się w...